Αντρέας Φραγκιάς

Γιάννης Δημητρακάκης, Ρητορική και βία στο Λοιμό

2008-02-02T06:26:00.000-08:00

Γιάννης Δημητρακάκης, Ρητορική και βία στο Λοιμό

Σημείο εκκίνησης της εργασίας μου αποτελούν οι εξής δύο διαπιστώσεις: πρώτον, ο ευθύς λόγος καταλαμβάνει σημαντική έκταση στον Λοιμό, καθώς τόσο οι κρατούντες όσο και οι κρατούμενοι εκφέρουν διαρκώς λόγο, ενώ οι μεταξύ τους λεκτικές ανταλλαγές είναι πολυάριθμες· δεύτερον, οι λόγοι αυτοί συνηθέστατα αντιμάχονται ο ένας τον άλλο. Με αφετηρία τις προκαταρκτικές αυτές διαπιστώσεις, μπορεί να διατυπωθεί η ακόλουθη υπόθεση: η πρωταρχική λειτουργία του λόγου και του διαλόγου στον Λοιμό δεν έγκειται, σύμφωνα με την παράδοση του αφηγηματικού ρεαλισμού, στην απόδοση χαρακτηρολογικών και ψυχολογικών γνωρισμάτων στα πρόσωπα που τον εκφέρουν, αλλά στη συγκρότηση ενός επικοινωνιακού πλαισίου όπου κυριαρχούν ο ανταγωνισμός, η αντιπαλότητα και η πολεμική. Η σύγκρουση του λόγου κρατούντων και κρατουμένων δεν εκδηλώνεται «με επιχειρήματα και διαφορετικές απόψεις αλλά κυρίως με τη διαφορετική χρήση της γλώσσας»[1]. Η εργασία μου αποσκοπεί στην περιγραφή του διαφορετικού αυτού τρόπου χειρισμού της γλώσσας και στην καταγραφή του γλωσσικού συσχετισμού δυνάμεων που αποκρυσταλλώνεται στο μυθιστόρημα του Αντρέα Φραγκιά.

1. Ο σοβαρός λόγος των κρατούντων

Ο λόγος των κρατούντων δεν είναι ομοιογενής, αλλά παρουσιάζει σημαντικές υφολογικές διαφοροποιήσεις, ανάλογα και με τη βαθμίδα την οποία οι εκάστοτε ομιλούντες καταλαμβάνουν στην ιεραρχία της εξουσίας. Σε κάθε περίπτωση, ωστόσο, ο λόγος αυτός διακρίνεται για τη σοβαρότητά του: «Όλα έδειχναν πως κάτι σοβαρό θ’ ανακοινωθεί. Κάθε τι, όμως, εδώ λέγεται πολύ σοβαρά», παρατηρεί ο αφηγητής[2]. Από την καθοριστική αυτή ιδιότητα απορρέουν ορισμένα επιμέρους γνωρίσματά του:
α. Ο λόγος των κρατούντων είναι εν γένει σωστά αρθρωμένος, χωρίς κενά και χάσματα· συνήθως χαρακτηρίζεται από μια ορισμένη ευφράδεια και είναι πομπώδης και μεγαλορρήμων.
β. Η γλώσσα των εκπροσώπων της εξουσίας εμπεριέχει μια διάσταση ρητορική, που γίνεται ιδιαίτερα αισθητή στις ομιλίες που μεταδίδονται καθημερινά από τα μεγάφωνα του στρατοπέδου και στους επίσημους λόγους, επιδίωξη των οποίων είναι να πείσουν (ή να μεταπείσουν) τους κρατούμενους να ασπαστούν τα ιδεώδη της εξουσίας· συχνά μάλιστα οι ομιλίες αυτές παίρνουν τη μορφή επιδεικτικού ρητορικού λόγου. Ο επιδεικτικός λόγος εγκωμιάζει ή ψέγει, με σκοπό να διαμορφώσει πρότυπα δημόσιας συμπεριφοράς. Στο παράθεμα που ακολουθεί, η ομιλία ενός "σπουδαίου επισκέπτη" που ήρθε από τον έξω κόσμο αποτελεί παράδειγμα εγκωμιαστικού λόγου:

«"Το μνημείο αυτό είναι η συμβολική γέφυρα που σας επιτρέπει να περάσετε από το σκοτεινό χθες στο ελπιδοφόρο και φωτεινό σήμερα. Την κατασκευάσατε με τα χέρια σας, με τη συνείδησή σας. Είναι η ίδια η συνείδησή σας που γεφύρωσε το ζοφερό χάος… Είναι ένα έργο πολιτισμού, όπως είναι και ολόκληρος τούτος ο τόπος του ηθικού εξαγνισμού και του μεγαλείου…"» (σ. 170).

Περίπτωση στηλιτευτικού λόγου αποτελεί το επόμενο απόσπασμα από ομιλία που εκφωνείται από τα μεγάφωνα:

«"Καιρός να σταματήσει η επιείκεια! Η συνέχιση της μεγαλοψυχίας γίνεται πια ενθάρρυνση του κακού! Υπάρχουν ακόμα μερικοί που μολύνουν την ατμόσφαιρα και μας εκθέτουν. Είμαστε όλοι υπεύθυνοι γι’ αυτή την καθυστέρηση […]"» (σ. 221).

γ. Οι κρατούντες αποβλέπουν, συνεπώς, στην εκφορά ενός λόγου που θα διακρίνεται για την αποτελεσματικότητα και τη δραστικότητά του, στον βαθμό που θα επιφέρει την κάμψη του ηθικού των κρατουμένων, τον φρονηματισμό τους και την πειθήνια στοίχισή τους στα κελεύσματα της εξουσίας. Το ιδεώδες των κρατούντων είναι επομένως μια δραστική χρήση της γλώσσας, κατά την οποία λέγειν και πράττειν συμπίπτουν: ένας λόγος που θα μετασχηματίζει, και μάλιστα ακαριαία, την πραγματικότητα.
Το πρότυπο της δραστικής χρήσης της γλώσσας είναι ο αποκαλούμενος επιτελεστικός λόγος. Έχουμε επιτέλεση όταν η ίδια η εκφορά του λόγου συνιστά πράξη. Είναι η περίπτωση, στον Λοιμό, διατυπώσεων όπως οι ακόλουθες, που αποτελούν καθ’ εαυτές συμβάντα:

«"Σε διατάζω να μου αναφέρεις αμέσως το μήνυμα που μετέδωσες […]"» (σ. 11).

«"Υπόσχομαι ότι δεν θα υποπέσω σε παρόμοιο παράπτωμα…"» (σ. 148).

δ. Ο λόγος της εξουσίας είναι μονοσήμαντος. Δεν επιδέχεται πολλαπλές ή αντικρουόμενες ερμηνείες. Το προς μετάδοση μήνυμα πρέπει να είναι σαφές και κατανοητό από όλους: «Η διαταγή αναλύθηκε εξαντλητικά για να μην υπάρχει καμμιά αμφιβολία» (σ. 20).
ε. Τέλος, ο λόγος της εξουσίας είναι ανώνυμος, απρόσωπος και αέναα επαναλαμβανόμενος, με αποτέλεσμα να αποκλείει το νέο και το διαφορετικό. Τα γνωρίσματα αυτά προσδιορίζουν κυρίως τους λόγους που μεταδίδονται από τα μεγάφωνα. Συνοψίζονται ωστόσο από τον αφηγητή στην περιγραφή που ο ίδιος δίνει των ομιλιών που εκφωνούν οι μεταμεληθέντες κρατούμενοι. Αν και στην περίπτωση αυτή ο λόγος δεν εκπορεύεται από τους κρατούντες αλλά από τους κρατούμενους, μπορούμε να τον εκλάβουμε ως φωνή της εξουσίας, καθώς, εάν δεν εκφέρεται καθ’ υπαγόρευσίν της, είναι οπωσδήποτε απόλυτα συμμορφωμένος με τις επιταγές της:

«Το απόγευμα γίνεται η τακτική συγκέντρωση ηθικού και ψυχικού φρονηματισμού. Ποτέ δεν θυμάσαι ποιος μίλησε, λες και είναι ο ίδιος, κάποιος ανώνυμος χωρίς πρόσωπο, μια φωνή όμοια και μουρμουριστή, σα να τη φέρνει ο αέρας από μακρυά. Ξαναλέει ό,τι είπαν αμέτρητοι πριν από αυτόν και με την ίδια κρυφή αγωνία, σαν τα κύματα στους βράχους, με το ίδιο μονότονο σούρσιμο, σαν το φύσημα του ανέμου. […] Και μένει πάντα αυτό το σφύριγμα, που δεν σβήνει ποτέ από τ’ αυτιά σου, μια αδιάκοπη μουρμούρα, ένα κλαψούρισμα, μια παραλλαγή του αέναου σκοπού, η επανάληψη του πραγματικού μύθου. […] Στ’ αυτιά τους φτάνει η ακαθόριστη μουρμούρα από το ξετύλιγμα της χιλιομασημένης ιστορίας, κάτι σαν σκόνη που κατακάθεται και τα θάβει όλα» (σ. 89-90).

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι τέσσερις παρομοιώσεις αυτού του παραθέματος. Σε αυτές, ο α΄ όρος σύγκρισης, ο λόγος δηλαδή των ανανηψάντων, προσλαμβάνεται κάθε φορά μέσα από το πρίσμα που εγκαθιδρύει ο β΄ όρος σύγκρισης, δηλαδή διαδοχικά ο αέρας, τα κύματα στους βράχους, το φύσημα του ανέμου και η σκόνη. Κατά συνέπεια, το σημασιολογικό πεδίο "λόγος της εξουσίας" συναρτάται με μια σειρά από όρους (άνεμος, κύματα και βράχοι, σκόνη) που εντάσσονται στο σημασιολογικό πεδίο "φύση". Έτσι, ιδιότητες όπως η ανωνυμία, η κυκλικότητα και η ατέρμονη επαναληπτικότητα μεταβιβάζονται από την ισοτοπία "φύση" στην ισοτοπία "λόγος της εξουσίας". Η μεταβίβαση αυτή είναι αποκαλυπτική μιας γενικευμένης τάσης διάλυσης και αφομοίωσης του πολιτισμού μέσα στους κόλπους της φύσης. Η συνακόλουθη ακύρωση της δυνατότητας να υπάρξει Ιστορία είναι το εφιαλτικότερο ίσως γνώρισμα του κόσμου του Λοιμού:

«Πέρα από δω δεν υπάρχει τίποτα. Ούτε πριν, αλλά ούτε και μετά, είναι δυνατόν να υπήρξε ή να γίνει κάτι άλλο που να μην είναι το ίδιο με τούτο. Ο κόσμος που ζούμε είναι αιώνιος και αναλλοίωτος. Και θα υπάρχει εις τον αιώνα» (σ. 70).

Αξιοσημείωτο είναι το γεγονός ότι «στην πρώτη του μορφή ο Λοιμός είχε τον τίτλο Τα ζώα και τον υπότιτλο "Σημειώσεις φυσικής ιστορίας"»[3]: η μετατροπή των ανθρώπων σε ζώα και η υποκατάσταση της Ιστορίας από τη "φυσική ιστορία" καταδεικνύουν τη συρρίκνωση του ανθρώπου στα όρια της φυσικής του διάστασης[4].
Ας μου επιτραπεί, στο σημείο αυτό, μια παρέκβαση. Η αναίρεση, στον Λοιμό, του πολιτισμού και της Ιστορίας ως φορέων προόδου θέτει σε κίνηση μια ανάδρομη πορεία που οδηγεί στα βαθύτερα στρώματα της ανθρώπινης ψυχής, εκεί όπου η δικαιοδοσία του ορθού λόγου μοιάζει ελαχιστοποιημένη. Η κατάδυση στο αρχαϊκό στοιχείο φέρνει τον Λοιμό σε επαφή με την πεζογραφία του ευρωπαϊκού μοντερνισμού. Μια σημαντική τάση του λογοτεχνικού μοντερνισμού διαπραγματεύτηκε εκ νέου το αντιθετικό ζεύγος φύση/πολιτισμός και «πριμοδότησε το "άλλο" του δυτικού πολιτισμού, δηλαδή τη φύση και το πρωτόγονο ως το "αυθεντικό"»[5]. Πρέπει ωστόσο να επισημανθεί μια κεφαλαιώδης διαφορά: ενώ σε πολλά μοντερνιστικά μυθιστορήματα διαφαίνεται η επιθυμία του αλλοτριωμένου υποκειμένου να επιστρέψει σε έναν κόσμο αρχέγονο, ανέγγιχτο από τον πολιτισμό και την Ιστορία, προκειμένου να ανακτήσει τη χαμένη του αυθεντικότητα[6], στον Λοιμό, αντιθέτως, η όψη ενός τέτοιου κόσμου εμφανίζεται αποτρόπαιη. Εάν ο λογοτεχνικός μοντερνισμός αμφισβήτησε ριζικά την υπέρμετρη νοησιαρχία του δυτικού πολιτισμού και απέδωσε αξία σε ποικίλες μορφές του ανορθολογικού στοιχείου, στον Λοιμό αναδεικνύεται η αρχέγονη βία με την οποία συνυφαίνεται η κυριαρχία του ανορθολογισμού. Σε αντιδιαστολή με τους μοντερνιστές συγγραφείς, στο κείμενο του Φραγκιά όχι μόνο δεν ανατιμάται η διάσταση του αρχαϊκού και του πρωτόγονου, αλλά και θεωρείται παράγοντας απανθρωπιάς και βαρβαρότητας[7].

2. Ο λόγος των κρατουμένων:
ανάμεσα στη ρητορική χρήση της γλώσσας και τον βαθμό μηδέν της ρητορικής

Ως εργαλείο κατανόησης και ταξινόμησης ορισμένων ιδιοτήτων του λόγου των κρατουμένων θα χρησιμοποιήσω εκ νέου τον όρο ρητορική, αυτή τη φορά με την έννοια των κανόνων και των τεχνικών που χρησιμοποιεί κάποιος στον λόγο του προκειμένου να πείσει τον ακροατή ή τον αναγνώστη του. Με κριτήριο την ανταπόκρισή του ή μη στην εκδοχή αυτή της ρητορικής, παρατηρούμε ότι ο λόγος των εγκλείστων, προφορικός αλλά και γραπτός, άλλοτε προσδιορίζεται από τη ρητορική χρήση της γλώσσας και άλλοτε, πολύ πιο συχνά, από την αντιρητορικότητά του.
Οι αποσιωπήσεις συνιστούν ένα βασικό ρητορικό σχήμα που μετέρχεται ο λόγος των κρατουμένων:

«"Για κείνο που λέγαμε… Σε παρακαλώ, έχει μεγάλη σημασία για μένα"» (σ. 195).

Πολυάριθμες είναι οι αποσιωπήσεις (και τα αποσιωπητικά) του κειμένου. Η συστηματική αποσιώπηση αυτών που δεν πρέπει να φτάσουν στα αυτιά της εξουσίας καθιστά τον λόγο των κρατουμένων διφορούμενο, υπαινικτικό και αμφίσημο, σε αντίθεση με αυτόν των κρατούντων ο οποίος, όπως ήδη ειπώθηκε, είναι μονοσήμαντος.
Ρητορικό τρόπο αποτελεί επίσης η χρήση της ειρωνείας. Επισημαίνω δύο μορφές ειρωνικής χρήσης της γλώσσας εκ μέρους των κρατουμένων:
α. Μίμηση της γλώσσας της εξουσίας.

«Πάλι το όργανο φώναξε κι’ η προσταγή του αντήχησε σ’ όλη τη χαράδρα:
"Θάψτε τον με τις πέτρες!"
Κανένας, βέβαια, δεν υπάκουσε. Και τότε, ο πρώτος της σειράς πέταξε χάμω την πέτρα του κι’ έσκυψε ν’ ανασηκώσει αυτόν που έπρεπε να θάψουν.
[…]
Ένας ανώτερος επόπτης ρώτησε:
"Γιατί δεν εκτελείτε τις διαταγές;"
Τότε, ο άγνωστος καταστροφέας προχώρησε και είπε σιγά και καθαρά:
"Αυτές οι ωραίες πέτρες κόπηκαν για να γίνουν οι θαυμαστοί κήποι! Δε νομίζω ότι αξίζει να πάνε χαμένες για ένα ασήμαντο μνήμα… Προτείνω να στερήσουμε τον πεσμένο μιας τόσο μεγάλης τιμής… Η τιμωρία που του αξίζει είναι να μεταφερθεί αμέσως στο νοσοκομείο… Έτσι, ο μεταφορέας αυτός δεν θα έχει την ευκαιρία να συμβάλει στην εκτέλεση του λαμπρού έργου!..."» (σ. 140-142).

Για να αποδοκιμάσει την εντολή που έχει δοθεί να ταφεί κάτω από πέτρες ο πεσμένος στο έδαφος και χτυπημένος κρατούμενος, ο "άγνωστος καταστροφέας" δεν είναι αναγκασμένος να προτείνει ένα υποκατάστατο, αντίθετο περιεχόμενο του αντίπαλου λόγου· περιορίζεται στην αναπαραγωγή της γλώσσας της εξουσίας, δίνοντας έμφαση και υπερθεματίζοντας. Ως εκ τούτου τα όργανα της εξουσίας αναγνωρίζουν τόσο την ειρωνική πρόθεση όσο και την προέλευση του λόγου του καταστροφέα: «"Αστείο! Αυτά τα λένε τα μεγάφωνα για σας…" είπε δακρυσμένος από τα χάχανα ένας επόπτης» (σ. 142).

[1] Έρη Σταυροπούλου, «Το πραγματικό, το φανταστικό και το παράλογο στον Λοιμό», στο Προτάσεις ανάγνωσης για την πεζογραφία μιας εποχής. Μ. Αλεξανδρόπουλος, Σπ. Πλασκοβίτης, Α. Φραγκιάς, Μ. Χάκκας, Δ. Χατζής, Σοκόλης, Αθήνα 2001, σ. 160.
[2] Αντρέας Φραγκιάς, Λοιμός, Κέδρος, Αθήνα 102001 (α´ έκδ. 1972), σ. 19. Στο εξής ο αριθμός των σελίδων θα δίνεται στο τέλος κάθε παραθέματος.
Για την έννοια και τα χαρακτηριστικά του σοβαρού λόγου (discours sérieux), βλ. την ανάλυση του Philippe Hamon, L’ironie littéraire. Essai sur les formes de l’écriture oblique, Hachette, Παρίσι 1996, σ. 59-64.
[3] Έρη Σταυροπούλου, «Το πραγματικό, το φανταστικό και το παράλογο στον Λοιμό», ό.π., σ. 156.
[4] Για τη θεματική της μεταμόρφωσης των ανθρώπων σε ζώα στον Λοιμό, βλ. στο ίδιο, σ. 155-157.
[5] Βλ. Τζίνα Πολίτη, «Η ιδεολογία της αυθεντικότητας και ο Ζορμπάς του Ν. Καζαντζάκη», στο Η ανεξακρίβωτη σκηνή, Άγρα, Αθήνα 2001, σ. 19-20. Η Πολίτη αναφέρει ενδεικτικά τους Τζ. Κόνραντ, Ντ. Χ. Λώρενς, Ε. Μ. Φόρστερ, Α. Ζιντ, Τόμας Μαν και Ε. Χέμινγουαίη.
[6] Βλ. στο ίδιο.
[7] Χαρακτηριστικός της απόκλισης αυτής του Λοιμού από τη λογοτεχνία του μοντερνισμού είναι ο τρόπος με τον οποίο ο Φραγκιάς χειρίζεται τα μοτίβα του ήλιου, του φωτός και της θάλασσας. Στα κείμενα του μοντερνισμού, επισημαίνει η Πολίτη, «η επαναδιαπραγμάτευση του αντιθετικού ζεύγους Φύση/Πολιτισμός οδήγησε σε μια επαναξιολόγηση του γεωγραφικού άτλαντα»: οι ορθολογικά οργανωμένες χώρες του Βορρά υποτιμήθηκαν, ενώ οι θερμές χώρες του Νότου, με τον «αδυσώπητο ήλιο» και το «διάφανο, εκτυφλωτικό φως», όπου ο άνθρωπος βρίσκεται σε μυστική αρμονία με τους ρυθμούς της Φύσης, εξυμνήθηκαν (βλ. στο ίδιο). Κατά τρόπο αντίστροφο, στον Λοιμό, ο εκτυφλωτικός ήλιος, το αδυσώπητο φως, η ζέστη και η θάλασσα, μακράν του να συμβάλουν στην ευδαιμονική αναβάπτιση του υποκειμένου στις άδολες πηγές της ζωής, επιδεινώνουν τις συνθήκες βίας και καταναγκασμού που επικρατούν στο νησί. Πβ. την παρατήρηση της Έ. Σταυροπούλου για τη φύση που παρουσιάζεται απόλυτα εχθρική απέναντι στους κρατούμενους. «Η συμβολική λειτουργία του χώρου», στο Προτάσεις ανάγνωσης για την πεζογραφία μιας εποχής, ό.π., σ. 135.

Α.Ζήρας, Κ.Ακρίβος

2008-01-31T08:06:00.000-08:00

Από αριστερά:Μ.Ψάχου,Χρ.Αλεξίου,Δ.Μέντη,Μαρίνα Κοκκινίδου,Βασ.Μόσχου στο συνέδριο για τον Α.Φραγκιά

2008-01-31T06:35:00.000-08:00

Από αριστερά:Γ.Γιατρομανωλάκης,Α.Αργυρίου, Ερη Σταυροπούλου,Tαμάρα Κόστιτς-Παχνόγλου

2008-01-31T04:26:00.000-08:00

ο Α.Μπενάτσης

2008-01-29T13:36:00.000-08:00

Από αριστερά:Μ.Κουμανταρέας,Β.Ραπτόπουλος,Γ.Μπασκόζος,Α.Ζήρας,Κ.Ακρίβος στο συνέδριο για τον Α.Φραγκιά

2008-01-29T13:29:00.000-08:00

Ο Α.Αργυρίου και ο Γ.Γιατρομανωλάκης στο συνέδριο για τον Α.Φραγκιά

2008-01-29T13:23:00.000-08:00

Εισήγηση του Προέδρου της ΠΟΕΣΥ Δ.Τσαλαπάτη στο συνέδριο για τον Α.Φραγκιά

2008-01-29T12:34:00.000-08:00

Η είδηση είναι πάντα ζόρικη υπόθεση

Σάββατο 15 Δεκ 2007

Εισήγηση του Προέδρου της ΠΟΕΣΥ Δ.Τσαλαπάτη στο επιστημονικό συνέδριο για τον συγγραφέα-δημοσιογράφο Αντρέα Φραγκιά

Είχε πει την απόλυτη είδηση για την υπόθεση της ενημέρωσης:
« Ο δημοσιογράφος επιβάλλεται να απαλλαγεί από τον εαυτό του».
Για να συμπληρώσει:
«Η δημοσιογραφία και η λογοτεχνία συγκλίνουν στο εξής: Προσπαθούν να λιγοστέψουν τη μοναξιά του ανθρώπου.»
Ο Ανδρέας Φραγκιάς που εμείς σήμερα τιμούμε με αυτό το τριήμερο συνέδριο, υπηρέτησε και τη δημοσιογραφία και τη λογοτεχνία με την ίδια συνέπεια.
Η παρουσία του στη δημοσιογραφική μας ζωή, με την έξοχη γραφή του και την υψηλή ηθική του στάση, μας κληροδότησε βαρύτιμη παρακαταθήκη.
Στα μυθιστορήματά του έδωσε συνταρακτικές και προφητικές συλλήψεις για την ελληνική κοινωνία, για την μεταπολεμική και μετεμφυλιακή Ελλάδα. Ο στοχασμός και η μαστοριά του, η έξοχη γλώσσα του και το διαβρωτικό του χιούμορ, οι ανθρώπινες αξίες που εξέφραζε στο έργο του, επέβαλαν τον Φραγκιά ως δάσκαλο ήθους και ύφους.
Είχα την τύχη και την τιμή να τον γνωρίσω στο σπίτι, στην παρέα ενός άλλου δάσκαλου της δημοσιογραφίας του Νίκου Βώκου και να μάθω πολλά.
Ήταν και οι δύο από εκείνη τη γενιά των πνευματικών ανθρώπων που ήξεραν να υπηρετούν την αλήθεια, έχοντας διαλέξει αυτό το δρόμο με τεράστιο προσωπικό κόστος και την επιθυμία της ανωνυμίας.
Είναι καταλυτικά όσα γράφει για τον Φραγκιά στην επιφυλλίδα του στο Βήμα, ο γιος του Νίκου Βώκου, ο Γεράσιμος, Καθηγητής Φιλοσοφίας στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης:
«Στο μυαλό μας, όταν γράφουμε, υπάρχουν πολλοί∙ άλλοι μας εμποδίζουν και άλλοι μας βοηθούν. Οι δικοί μου άνθρωποι, αυτοί που κυκλοφορούν στο κεφάλι μου κάθε φορά που επιχειρώ να γράψω ή να σκεφτώ κάτι, δεν είναι πολλοί. Ή τουλάχιστον έτσι μου φαίνεται. Πάντως υπάρχουν ορισμένοι που έχουν εξασφαλίσει, εκόντες άκοντες, ένα είδος ελεύθερης κυκλοφορίας που τους επιτρέπει να πάνε παντού, να ρωτήσουν τα πάντα και να απαιτήσουν απαντήσεις. Ακόμη περισσότερο, χλευάζουν όταν οι απαντήσεις τους φαίνονται πρόχειρες, θυμώνουν όταν τις αισθάνονται βολικές και – ανυπόφορο αυτό – σκύβουν το κεφάλι σιωπηλοί όταν τις κρίνουν κίβδηλες. Ένας από αυτούς είναι για μένα ο Αντρέας Φραγκιάς.»
Ο Γεράσιμος γνώριζε τον Φραγκιά από παιδί, μεγάλωσε δίπλα του γιατί Φραγκιάς και πατέρας Βώκος ήταν αχώριστοι στη δημοσιογραφία, στη ζωή και στη λογοτεχνία.
Στα χρόνια της δικτατορίας ο Καθηγητής Βώκος συναντιέται πάλι με τον Φραγκιά, στο Παρίσι, που του μιλάει τώρα για την Τοπολογία, την περιοχή των μαθηματικών που τον συναρπάζει. Γιατί όπως του λέει ο Αντρέας Φραγκιάς «η Τοπολογία είναι η προσπάθεια να σκεφτεί κανείς τα όρια και τη γειτνίαση των σημείων».
Έτσι, με μαθηματική ακρίβεια, ο Φραγκιάς προσδίδει στην δημοσιογραφική του ενασχόληση την υπεύθυνη καταγραφή. Ταυτόχρονα όμως είναι και ο σπουδαίος λογοτέχνης, μυθιστοριογράφος, διακριτικός, αθόρυβος. «Ίσως ο σιωπηλότερος συγγραφέας», όπως τον χαρακτήρισαν.
Ο δημοσιογράφος Φραγκιάς θα πει αργότερα σε μια συνέντευξή του στη Λένα Δουκίδου στο «Αντί»: «μπορεί μια εφημερίδα να έχει τις καλύτερες υπογραφές. Κείμενα υπογεγραμμένα, από αρθρογράφους εξαιρετικούς… Την προσωπικότητα της εφημερίδα όμως, την χαρακτηρίζει η ανώνυμη είδηση.
Και επειδή στις μέρες μας αμφισβητούνται πολλά με την κρίση των αξιών, την επιχείρηση φαλκίδευσης ιδεών και δικαιωμάτων, θα μου επιτρέψετε να κλείσω, αφού σας ευχαριστήσω όλους, με μια επίκαιρη – όσο ποτέ – κουβέντα του Αντρέα Φραγκιά: «Στην πλήρη της έννοια, η είδηση είναι αρκετά ζόρικη υπόθεση.»

2008-01-09T00:11:00.000-08:00

Το πόρισμα του Αργυρίου

Της Μικέλας Χαρτουλάρη

Οκτώ τόμοι σε επτά χρόνια! Η Ιστορία της Ελληνικής Λογοτεχνίας με όλους τους συγγραφείς και τα έργα που έχουν συζητηθεί κατά τον 20ό αιώνα. Το μεγάλο εγχείρημα του 86χρονου σήμερα Αλέξανδρου Αργυρίου ολοκληρώθηκε με την κυκλοφορία και των δύο τελευταίων τόμων του (Καστανιώτης). Έτσι διαθέτουμε πλέον το απόλυτο εργαλείο για τη λογοτεχνία μας και την πρόσληψή της «στα χρόνια του Μεσοπολέμου, 1918-1940», στους «δύστηνους καιρούς 1941-44», στα «χρόνια του ετεροκαθορισμένου Εμφυλίου Πολέμου 1945-49», στα «χρόνια της επισφαλούς Δημοκρατίας 1950-56», στα «χρόνια της αυτοσχέδιας ανάπτυξης 1957-63», και τέλος «όταν η Δημοκρατία δοκιμάζεται, υπονομεύεται και καταλύεται 1964-74». Αλλά και «μέχρι τις ημέρες μας», αφού η εικόνα που προκύπτει αγκαλιάζει μια πολύ ευρύτερη περίοδο: από τη σύσταση του κράτους το 1830 μέχρι το 2006. Όσο για το ιδιαίτερο στίγμα αυτής της Ιστορίας, δίνεται από τους ίδιους τους τίτλους: είναι ο συσχετισμός των λογοτεχνικών γεγονότων και των αισθητικών τάσεων με τα εθνικά και πολιτικά γεγονότα και τα ιδεολογήματα της κάθε εποχής- κάτι που δείχνει την αριστερή τοποθέτηση του συγγραφέα της. Διότι για τον Αργυρίου η Λογοτεχνία είναι ένα ιστορικό γεγονός. Πάνω της εκφράζονται οι μεγάλες ρήξεις με την κρατούσα νοοτροπία αλλά και ο αγώνας να διαμορφωθούν συνειδήσεις... Ωστόσο αυτή τη φορά, στην εισαγωγή των τόμων Ζ΄ και Η΄, ο Αργυρίου εμφανίζεται κάπως πικραμένος επειδή η δουλειά του δεν κρίθηκε με τους όρους που έθεσε. Διότι αντίθετα απ΄ ό,τι συμβαίνει με τις άλλες- αφηγηματικές- Ιστορίες της Λογοτεχνίας (λ.χ. του Μάριο Βίτι), η δική του ανάγνωση έχει μια διάσταση καταγραφής (με τεράστιο όγκο πληροφοριών), δεν είναι διαχρονική και δεν προβάλλει μόνο τα δεσπόζοντα πρόσωπα και γεγονότα. Η πρωτοτυπία της έγκειται στο ότι καθρεφτίζει την εικόνα της ελληνικής λογοτεχνίας στα μάτια των συγχρόνων της μέσα από πλήθος παραθεμάτων, και από την άλλη δεν κάνει άμεσες αξιολογήσεις. Είναι με αυτήν την έννοια πιο αντικειμενική χωρίς ωστόσο να είναι ουδέτερη, αφού οι πληροφορίες που δίνει ο Αργυρίου ακονίζουν την κριτική ματιά του αναγνώστη του. Όταν λ.χ. καταγράφει την κηδεία του Βάρναλη το 1974, λέγοντας ότι «στο φέρετρό του ακούμπησε όλη η ΚΝΕ», θυμίζει ότι υπήρχε ένα πανό που έγραφε «Ο ποιητής του προλεταριάτου» παρά το γεγονός ότι «ο όρος “προλεταριάτο” απαντά στο έργο του μόνο μία φορά»! Τέτοια έμμεσα σχόλια πλημμυρίζουν τις σελίδες του και μας προϊδεάζουν για την έκπληξη που θα ακολουθήσει: την προσωπική αποτίμηση του Αργυρίου σε ξεχωριστό τόμο! Υπάρχει ένα ενδιαφέρον πόρισμα στο κλείσιμο τούτης της Ιστορίας: ότι οι παλιές αυθεντίες εξακολουθούν να κρατούν τα σκήπτρα. Ο Αργυρίου σχολιάζει χαρακτηριστικά: «Οι νεωτερικοί συγγραφείς του Μεσοπολέμου εξακολουθούν να δεσπόζουν στις συνειδήσεις των νεοτέρων. Κάποτε δεν πρέπει να προχωρήσουμε; Ήδη είναι αργά»! Πράγματι στους τόμους Ζ΄ και Η΄ παρακολουθούμε συγγραφείς που γεννήθηκαν ώς το 1942 και εμφανίστηκαν στα γράμματα ώς το 1974, παρακολουθούμε έργα πολυσυζητημένα όπως η Νυχτερίδα του Τσίρκα (1965), το Λάθος του Σαμαράκη, το Ζ του Βασιλικού (1966), τα Ρέστα του Ταχτσή (1972) ο Λοιμός του Φραγκιά (1972) το Συναξάρι του Ανδρέα Κορδοπάτη του Βαλτινού (1972) κ.ά., τη λογοτεχνική κίνηση ή τα κρατικά βραβεία, τις συλλήψεις ανθρώπων των γραμμάτων από τους συνταγματάρχες, το φαινόμενο της «σιωπής» κατά τη διάρκεια της Δικτατορίας και «την απροσδόκητη σύμπνοια λογοτεχνών που κατά την Κατοχή ανήκαν σε αντίθετες ιδεολογικές όχθες», την κίνηση των 18 Κειμένων με τους «φιλελεύθερους συγγραφείς που ενεργούσαν ως στρατευμένοι», τις προσπάθειες της χούντας (λ.χ. με τη δημοσίευση της Ανθολογίας του Αποστολίδη) να πείσει την Ευρώπη ότι το πνεύμα ήταν ελεύθερο στην Ελλάδα, το περιοδικό «Η Συνέχεια» που εκδόθηκε το 1973 «ως αντίλογος στα κυβερνητικά μέτρα κατά των Ανώτατων Σχολών» κ.ο.κ. Κι όμως η αξιολόγηση των μεταπολεμικών πεζογράφων και ποιητών παραμένει ακόμα ανοιχτή, μου έλεγε προχθές ο Αργυρίου. Και κατέληγε πως ενώ υπάρχουν αναστήματα που αναδείχθηκαν στα χρόνια 1964-74, ενώ θεωρεί υπερβολικό να υποκλινόμαστε μόνο στην παρέα του Σεφέρη, το τελικό του συμπέρασμα είναι παρ΄ όλα αυτά ότι «η χρυσή δεκαετία της ελληνικής λογοτεχνίας δεν είναι άλλη από τη δεκαετία του ΄30. Διότι από εκεί κατάγονται όλοι». Ο Αλέξανδρος Αργυρίου ετοιμάζει και τα Απομνημονεύματά του παράλληλα με τον κριτικό Απολογισμό της (νεο)ελληνικής λογοτεχνίας. Στο ένα βιβλίο θα διαβάσουμε τα της πορείας του (μια γεύση υπάρχει στο «Αντί» της 7/12 όπου κάνει αποκαλύψεις για τα Δεκεμβριανά ως αυτόπτης μάρτυρας) καθώς και το παρασκήνιο των λογοτεχνικών πραγμάτων- συμπλήρωσε άλλωστε 60 χρόνια ως κριτικός. Στο άλλο βιβλίο έχει ήδη προχωρήσει στην αξιολόγηση του δεσπόζοντος κλίματος της κάθε γενιάς και χωριστά των εμβληματικών μορφών της. «Εδώ κάνω μια ανα-θεώρηση των συγγραφέων, μιλάω ακόμα και για τα αδύνατα ποιήματα του Σεφέρη (όπως η “Απόφαση της λησμονιάς”) ή άλλων. Όμως ποτέ ως αυθεντία...». Ποιοι λοιπόν θα γίνουν «κλασικοί» από τους μεταπολεμικούς; Μόνο υποθέσεις μπορώ να κάνω αλλά νομίζω ότι θα επιβιώσει το έργο των: Σαχτούρη, Αναγνωστάκη, Δημουλά, Λεοντάρη, Τσίρκα, Φραγκιά, Κοτζιά (σε κάποιο βαθμό), Αλεξάνδρου, Χειμωνά, Βασιλικού».

Τα Νέα 29 Δεκεμβρίου 2007

2008-01-08T14:37:00.000-08:00

Μεγαλοπρεπής και εύχαρις Αντρέας Φραγκιάς: άνθρωπος, έργο και ιδέα, 6 χρόνια από τον θάνατό του

Του Ανδρεα Παναγοπουλου*

Ενα πρόσωπο: Ο Αντρέας Φραγκιάς, συγγραφέας και δημοσιογράφος. Εφυγε στο επέκεινα τέτοιες χρονιάρες μέρες, πριν από 6 χρόνια, αθόρυβα, όπως αθόρυβα έζησε. Εάν στην τέχνη ο Αντρέας στάθηκε ένας από τους τρεις, ίσως, μεγαλύτερους Ελληνες πεζογράφους του δεύτερου μισού του 20ού αιώνα (μαζί με τον Δημήτρη Χατζή και τον Στρατή Τσίρκα), ως χαρακτήρας υπήρξε το άνθος του ανθρώπινου είδους. Ηρεμος και αποφασιστικός, βαθύς, ουσιώδης και εύχαρις (όχι χαρίεις). Διέθετε όλες, και τις 8, αρετές του ολοκληρωμένου ανθρώπου κατά τη διδασκαλία του Πλάτωνος: «μνήμων, ευμαθής, μεγαλοπρεπής, εύχαρις, φίλος τε και συγγενής αληθείας, δικαιοσύνης, ανδρείας, σωφροσύνης». (Πολιτεία, 487a, 4-5). Ούτε στιγμή χωρίς το τσιγάρο στο στόμα. Σε ρωτούσε, κοιτάζοντάς σε ασκαρδαμυκτί, τι κάνεις, και όχι μόνο ρωτούσε, αλλά πριν προχωρήσει, περίμενε και απάντηση. Μετά σε ρώταγε πώς πάει η δουλειά· δεν εννοούσε βέβαια την επαγγελματική, αλλά τη συγγραφική: του έλεγες, «όχι και τόσο καλά, έχω κολλήσει τρεις μήνες σ’ ένα κεφάλαιο του “Πλάτων και Κρήτη”». Σου έλεγε: «φέρ’ το να το συζητήσουμε, πρέπει να προχωρήσεις, έτσι για να ξεβουλώσουν τα σωληνάκια». Οταν εσύ προσπαθούσες να τον ρωτήσεις για τη δική του δουλειά (έγραφε τόσο αργά και προσεκτικά, ώστε έβγαζε ένα αριστούργημα την κάθε δεκαετία ’60, ’70, ’80, ’90). Σου έλεγε χαμηλόφωνα «εγώ; σαχλαμάρες» και ερχόταν πάλι στη δική σου «δουλειά».
Επονίτης στα 17 του, στην ενεργό παρανομία στην Κατοχή για «διακοπές στα νησιά» μετά το δεύτερο αντάρτικο. Ο Παναγιώτης Κανελλόπουλος («Η Μακρόνησος είναι ο Παρθενώνας της σύγχρονης Ελλάδας!» και «Στρατηγέ» –σε Αμερικανό κουραμπιέ με “κλάρες”– ιδού ο Στρατός σου!»), σε κάποια εκδήλωση για ένα από τα αριστουργήματα του Α.Φ. τον απομόνωσε και του ζήτησε συγγνώμη γιατί, αν και καθ’ ύλην υπουργός, τίποτε δεν γνώριζε για τα μαρτύρια στη Μακρόνησο (η ρομαντική του ψυχή πόνεσε ιδιαίτερα για το βούτηγμα κρατουμένων στη θάλασσα μέσα σ’ ένα σακί με γάτες!) Αυτόπτης μάρτυς μου είπε ότι ο Αντρέας δεν του απηύθυνε ούτε μια λέξη, μόνο τον κοίταξε καλοσυνάτα, σχεδόν με λύπηση, και απομακρύνθηκε χωρίς χειραψία.
Ο Αντρέας Φραγκιάς διέθετε στα ανθρώπινα και υπαρξιακά θέματα μια συγγραφική ματιά Κάφκα («Ο Πύργος», «Η Δίκη», και προπάντων το δισέλιδο διαμαντάκι «Ενώπιον του Νόμου»). Η δε αίσθηση δικαιοσύνης του ξεπερνούσε τη μαρξιστική ιδεολογία του: δούλευε στην «Καθημερινή» της Κυράς (Ελένης Βλάχου). Οταν ήρθε η χούντα και έκλεισε η «Καθημερινή» (όχι βέβαια και οι αβρυνόμενες ως «δημοκρατικές» εφημερίδες), όλοι οι άλλοι δημοσιογράφοι της κατέφυγαν στη δικαιοσύνη για αποζημίωση, ενώ ο Αντρέας με γυναίκα, μάνα και δύο κόρες όχι· φυτοζώησε, όπως μπορούσε, για 7 χρόνια, και κατά τη μεταπολίτευση η Κυρά τον κάλεσε πρώτο-πρώτο να εργαστεί. Ο λιποβαρής, σχεδόν άφωνος και ανίσκιωτος Αντρέας της λέει ότι θα του είναι πια πολύ δύσκολο να γράψει, έτσι όπως διευρύνθηκε το χάσμα μεταξύ συντήρησης και προόδου και αυτή (η μόνη με παντελόνια και μπαλάκια ανάμεσα στους οργανισμούς και συγκροτήματα της τότε δημοσιογραφίας) του ανέθεσε στοργικά και σοφά την επιμέλεια των επιστολών. Τη θέση αυτή διακόνησε ο Αντρέας, χωρίς να χρειάζεται να μιλάει ή να γράφει, με τόση δημοσιογραφική μαστοριά, ώστε η τότε «Καθημερινή» έφτασε και ξεπέρασε τη θρυλική στήλη Επιστολών των Times του Λονδίνου. Μέσα σ’ αυτό το κλίμα γεννήθηκε και το Αντί, που άρχισε να φιλοξενεί εκτάκτως και κείμενα του Αντρέα Φραγκιά.
Επιπλέον, είχε μια έξοχη αίσθηση χιούμορ, κυρίως αυτοσαρκαστικού. Μου είπε κάποτε: «Στην Κατοχή πεινούσαμε. Κάποτε, όταν υπήρχε συσσίτιο στην Καισαριανή, συγκρίναμε τις θερμίδες μιας μερίδας φασολάδας με μπομπότα με τις θερμίδες κατανάλωσης στην πεζοπορία Κολωνός – Καισαριανή και δεν υπήρχε κέρδος. Τότε κείνες τις μέρες μέναμε νηστικοί». Και άλλο ένα: «Εγώ, όταν τα πράγματα πάνε να σφίξουν, από μια προαίσθηση επερχόμενης ανωμαλίας, αρχίζω να ζωγραφίζω· τι ζωγραφίζω δηλαδή: σαχλαμάρες» (μια τέτοια θαυμάσια σαχλαμάρα έχω και εγώ, που μου χάρισε: «πάρε όποια θες, έχω πολλές στην αποθήκη· να, τούτη δω, που έχει κάτι να κάνει με την κυρά Αλεξάνδρα» – τη μάνα του, εξ ης και το όνομα της πρωτότοκης κόρης του. Την έχω ακόμη ως πολύτιμο κειμήλιο). Μου λέει: «Η κυρα-Αλεξάνδρα είναι ο μεγαλύτερος τεχνοκριτικός της δικής μου ζωγραφικής. Μαθημένη από την παρανομία, όταν ήρθε η 21η Απριλίου, πήγε στην αποθήκη και, περιμένοντας την επίσκεψη της αστυνομίας, καθώς έψαχνε για μένα (όπως και έγινε), είχε βάλει το τελευταίο έργο μου στο πλυσταριό, κάτω από τη σκάφη, για στήριγμα και προφύλαξη. Τόσο σωστά κρίνει το ζωγραφικό μου έργο. Την παραδέχομαι».
Ενα έργο: «Το Πλήθος», τόμος Α΄, Αθήνα 1985, σελ. 411, τόμος Β΄, 1986, σελ. 398, εκδόσεις «Κέδρος». [Βλ. Ανδρέας Παναγόπουλος, Κριτικά και Συγκριτικά (Δοκίμια Λογοτεχνικής Κριτικής και Συγκριτικής Φιλολογίας), Αθήνα 20043, εκδόσεις «Τυπωθήτω, Γ. Δαρδανός», σελ. 203-205].
Μια ιδέα: «Ευξύνετος οξυδερκείη» Δημόκριτος (απόσπ. 119 - Jacoby). Το σπάνιο χάρισμα μερικών προσώπων, όπως ο Αντρέας Φραγκιάς και κάποιων έργων, όπως «Το Πλήθος». Το χάρισμα του Αντρέα Φραγκιά: οξυδέρκεια με σύνεση, προσανατολισμένη στο καλό (όχι το ίδιον καλό, αλλά κυρίως το αλλότριον).
Σπολλάτη, Εις πολλά έτη!

• Ο κ. Α. Παναγόπουλος είναι συγγραφέας και ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Πατρών.

Καθημερινή 1 Ιανουαρίου 2008

2008-01-08T12:20:00.000-08:00

Σόνια Ιλίνσκαγια-Αλεξανδροπούλου

Μερικά στιγμιότυπα μνήμης

Όλα ξεκίνησαν με τη νυχτερινή εισβολή του στο σπίτι μας. Εκείνη την ημέρα του Νοέμβρη του 1964 ο Αντρέας έφτασε στη Μόσχα και χτύπησε την πόρτα μας. Τον έφερε ως εκεί ο καλός μας φίλος Δημήτρης Σπάθης. Είμαι σίγουρη πως ο Αντρέας δεν είχε ξανακάνει κάτι τέτοιο ούτε πριν ούτε μετά. Όλοι μας ξέρουμε πόσο ήταν διακριτικός και συνεσταλμένος. Εμείς, κατάκοποι από τη δουλειά μας και τη φροντίδα την κόρης μας μόλις 7 μηνών, ετοιμαζόμασταν για ύπνο. Πετάξαμε από τη χαρά μας. Έγινε κάτι που σα να ήταν αναμενόμενο και για τον Αντρέα και για το Μήτσο. Η αναγνώριση πως η προαίσθησή τους δεν τους ξεγέλασε, ότι η διάγνωση που έκαναν – του συγγραφέα και του ανθρώπου, διαβάζοντας ο Μήτσος το Άνθρωποι και σπίτια και ο Αντρέας το Νύχτες και αυγές βγήκε σωστή. Ήταν της ίδιας γενιάς, στα εφηβικά τους χρόνια, κρίσιμα για τη χώρα, έκαναν κοινή επιλογή, που και τότε και έπειτα την θεωρούσαν ως μόνη ενδεδειγμένη και έντιμη, χωρίς ποτέ να επικρίνουν άλλους για την απουσία τους. Ήταν φανερό από τότε και επιβεβαιώθηκε μετά πως δε θα εξαργύρωναν ό,τι είχαν προσφέρει, δε θ’ ανακατεύονταν στα πολιτικά δρώμενα, ό,τι είχαν να πουν, θα το έλεγαν μέσα από το έργο τους. Με ελεύθερη κριτική θεώρηση και διαχρονικό ιστορικό και υπαρξιακό αναστοχασμό. Ο καθένας με τον τρόπο του, αλλά με τον ίδιο στόχο και με συγγενείς αισθητικές αναζητήσεις. Με αμετάθετη προσήλωση στις Θερμοπύλες που τις είχαν διαμορφώσει από τα νιάτα τους οι ίδιοι.
Το άλλο πρωί ήταν πάλι κοντά μας. Μπαίνοντας ρώτησε: «Πού είναι το παιδί;» Τη σκηνή που ακολούθησε την είχε περιγράψει- με τον απαράμιλλο δικό του ύφος όπου το κωμικό ήταν μέσα στο απολύτως σοβαρό,- σε πολλούς φίλους στην Αθήνα, αργότερα έτυχε να το ακούσω κι εγώ. Του δείξαμε προς την πλευρά του μπαλκονιού. Με τους γονείς που έμπλεξε η Όλγα, αντί να την βγάζουν σε κανένα κοντινό πάρκο, έπαιρνε τον οξυγόνο της στο καροτσάκι έξω στο μπαλκόνι του 8ου ορόφου της πολυκατοικίας μας. Κοιμόταν στη γούνινη φόρμα της που άφηνε ακάλυπτο μόνο το πρόσωπό της. Ο καιρός ήταν και για τους μοσχοβίτες χειμωνιάτικος, πόσο μάλλον για έναν αθηναίο.
Έφευγα εγώ για τη δουλειά μου, τους άφηνα να κάθονται – καθαρά μοσχοβίτικη συνήθεια –στη μικροσκοπική κουζίνα μας, αντικριστά. Εκεί τους έβρισκα, επιστρέφοντας – πίνανε καφέ, ο Αντρέας κάπνιζε ασταμάτητα. Κάτι τρώγαμε, βγαίναμε βόλτα και οι τέσσερις (η Όλγα στο καρότσι). Κινούσαμε για μεγάλες διαδρομές – προς την παλιά συνοικία Αρμπάτ, γνωστή για τα όμορφα σπίτια της του 19ου αιώνα. Ύστερα από τρεις και πλέον δεκαετίες, αναπολώντας αυτές τις βόλτες ο Μήτσος έγραψε: «Δε θυμάμαι άλλον τόσο αλληλέγγυον για το παλιό σπίτι. Εκείνοι οι περίπατοι, τραβώντας από κοντά το καρότσι με το παιδί, μου είναι αξέχαστοι, χτυπάνε μες στους σφυγμούς μιας φιλίας που μου ήταν και μένει πάνω από εκτιμήσεις και λόγια…»
*
Έγινε ένα θαύμα και είδα τον Αντρέα μερικούς μήνες μετά στην Αθήνα. Κινήθηκαν κάποιοι συμπατριώτες και φίλοι του Μήτσου (έφτασαν στον Θανάση Κανελλόπουλο) προκειμένου να μου δοθεί η άδεια να έρθω στην Ελλάδα με την Όλγα, να τη δουν οι γονείς του Μήτσου που είχαν χάσει στον εμφύλιο δυο γιους και ο τρίτος, με τρεις θανατικές καταδίκες, δεν ήταν δυνατόν να έρθει. Πήγα στο σπίτι του Αντρέα, γνώρισα τη μητέρα του, την κυρία Αλεξάνδρα, που με εντυπωσίασε με την αφοριστική σοφία του λόγου της, τη στοργική Κούλα, σταθερό στύλο της οικογένειας, τα κορίτσια – την Αλεξάνδρα και την Άννα. Θαύμασα τα εικαστικά του Αντρέα και είχα το θράσος να διεκδικήσω τα «Αγκάθια» του. Πριν φύγω για τη Μόσχα έλαβα ένα ακριβέστατο αντίγραφο. Αρκετές φορές είχαμε ειδωθεί στην εφημερίδα και σε ένα καφενείο στην Ομόνοια. Ήταν η εποχή που ο Αντρέας έγραφε την πρώτη μορφή του Λοιμού. Την ημέρα στην εφημερίδα, τη νύχτα στο γράψιμο. Ένας ίσκιος με πονεμένα μάτια που κάθε τόσο έλεγαν να κλείσουν.
Το 1967 είχα στα χέρια μου το διαβατήριο να ξαναπάω στην Ελλάδα. Παρενέβη η δικτατορία. Οι Φραγκιάδες πήγαν για ένα διάστημα στη Γαλλία, αλλά δεν άντεξαν, γύρισαν πίσω. Θα ξαναϊδωθούμε πια στην μεταπολίτευση – πρώτα ο Μήτσος, το Γενάρη του 1975, το καλοκαίρι - εγώ με την Όλγα, ο παππούς και η γιαγιά είχαν να την δουν 10 χρόνια. Ο Μήτσος δεν μπόρεσε να έρθει μαζί μας. Επιστρέφοντας από την Ελλάδα, κάτω από το βάρος μεγάλης υπερέντασης και πολλών συγκινήσεων, έπεσε με βαριά πνευμονία, οι γιατροί τον κράτησαν όλο το καλοκαίρι σ’ ένα θεραπευτήριο, φοβόντουσαν μη φουντώσει η παλιά φυματίωση. Τον επισκέφτονταν και τον φρόντιζαν οι φίλες μου.
Ακολούθησαν πάρα πολύ δύσκολα μετέωρα χρόνια – μεταξύ Αθήνας και Μόσχας. Χωρίς στέγη στην Αθήνα, χωρίς οικονομικό στήριγμα, εκτός των συγγραφικών δικαιωμάτων στον «Κέδρο» και στη «Σύγχρονη Εποχή», που δεν μπορούσαν να σώσουν την κατάσταση. Με τη βοήθεια της αγαπημένης μας Νανάς Καλλιανέση βρέθηκε ένα δυαράκι στην Κυψέλη – με συμβολικό νοίκι, αφού μας το παραχώρησε η φίλη της η Κατίνα. Το προετοίμασαν για τον ερχομό μας μαζί με τη Νανά η Μάρω Δούκα και η Νινέττα Μακρυνικόλα. Δεν μπορούσαμε όμως να το κρατήσουμε για το διάστημα που θα ήμασταν στη Μόσχα. Κι εδώ, ως deus ex machina, παρουσιάστηκε ο Αντρέας: ξενοικιάστηκε το ισόγειο διαμέρισμα στο σπίτι τους, μετέφεραν εκεί την θεία του Αντρέα, έμεναν ελεύθερα δύο δωμάτια, μπορούσαμε να τα καταλάβουμε. Έτσι μετακομίσαμε κοντά τους, χωρίς να υποψιαζόμαστε τι δοκιμασία μάς ετοίμαζε το άμεσο μέλλον και πόσο σωτήρια θα είναι η δική τους συμπαράσταση.

(Απόσπασμα της εισήγησης της Σόνιας Ιλίνσκαγια στο συνέδριο για τον Αντρέα Φραγκιά που πραγματοποιήθηκε στην Αθήνα στις 14-16 Δεκεμβρίου 2007, στην Αίθουσα της ΕΣΗΕΑ. Οι εισηγήσεις του συνεδρίου θα δημοσιευτούν σε προσεχές τεύχος του περιοδικού Θέματα Λογοτεχνίας των εκδόσεων Γκοβόστη)

Η επιστροφή στην Αθήνα. Το θέμα του κυνηγημένου της μεταπολεμικής εποχής, από την Καγκελόπορτα (1962) του Αντρέα Φραγκιά ως τον Γενναίο Τηλέμαχο (1972

2008-01-08T12:14:00.000-08:00

Δώρα Μέντη

Η επιστροφή στην Αθήνα. Το θέμα του κυνηγημένου της μεταπολεμικής εποχής, από την Καγκελόπορτα (1962) του Αντρέα Φραγκιά ως τον Γενναίο Τηλέμαχο (1972) του Αλέξανδρου Κοτζιά.

Το θεματικό μοτίβο του επιζώντος που συνεχίζει το βίο και επιστρέφει στην κοινωνική ζωή, βγαίνοντας μέσα από μια σειρά δοκιμασίες και παγίδες θανάτου, αναγνωρίζεται σε μεγάλο μέρος της ελληνικής μεταπολεμικής ποίησης, έχοντας ως βασικό υποκείμενό του το πρόσωπο ή τα προσωπεία του αφηγητή. Παρά τις κοινές συντεταγμένες της μεταπολεμικότητας, το πρόσωπο του επιζώντος ποιητή που καταφέρνει να αποτινάξει το αίσθημα του κυνηγημένου και να επιβιώσει μέσα στο πραγματικό και το συμβολικό τοπίο θανάτου, είναι φορέας ενός ατομικού δράματος και μιας ξεχωριστής υπαρξιακής οδύνης. Ο αυτοαναφορικός επιζών του Αναγνωστάκη επιστρέφει σαν ξένος μέσα στη μεταμορφωμένη πολιτεία, όρθιος και μόνος μέσα στην ερημία του πλήθους, ενώ ο μάρτυρας-επιζών του Σινόπουλου ενσωματώνει το βιωματικό υλικό της κατάθεσής του αρχικά ως μυθικό θέμα και στη συνέχεια ως θραυσματική μνήμη. Από τη μια μεριά η αίσθηση του χρέους απέναντι σε αυτούς που χάθηκαν και από την άλλη η επιθυμία για τη διαφύλαξη της μνήμης, σφυρηλάτησαν εκ νέου τους δεσμούς μιας συντροφικής ποιητικής κοινότητας, η οποία προέκυψε μέσα από τις δοκιμασίες των πολιτικών διώξεων, των φυλακίσεων και των εκτοπισμών. Έτσι το δώρο της ζωής που κέρδισαν όσοι επέζησαν και επέστρεψαν, όπως ο Τάσος Λειβαδίτης, ο Τίτος Πατρίκιος, ο Άρης Αλεξάνδρου, συναρτήθηκε στενά με τη συνέχεια, την υποχρέωση να ιστορήσουν τους νεκρούς, που άλλοτε στοίχειωναν τον ύπνο τους με τον ηρωισμό ή με τη ματαιότητα της θυσίας και άλλοτε έμοιαζαν να τους συμπαραστέκονται σε κρίσιμες καμπές της ζωής τους.[1]
Αντίστοιχη ποιητική κοινότητα και συνακόλουθο χρέος από την πλευρά του επιζώντος δεν θα συναντήσουμε ανάμεσα στους μεταπολεμικούς πεζογράφους. Μολονότι το πρόσωπο του επιζώντα που επιστρέφει στον τόπο και στη γειτονιά του παρουσιάζει κοινά χαρακτηριστικά με το ποιητικό θεματικό μοτίβο, πολύ αισθητή είναι η ποιοτική διαφοροποίηση της επιστροφής στη μεταπολεμική πεζογραφία. Οι αλλαγμένοι δρόμοι και η κοινωνική αλλοτρίωση που προβληματίζουν τα ενεργά ποιητικά πρόσωπα δεν συναντιούνται με τις υπόγειες διαδρομές αυτών που επιστρέφουν ως κυνηγημένοι, μετά τη λήξη της πολιτικοστρατιωτικής τους δράσης, για να αναζητήσουν καταφύγιο στο λαβύρινθο και στην ανωνυμία της πόλης, στις αρχές της δεκαετίας του ’50, όταν πια οι πληγές του παγκόσμιου πολέμου είναι νωπή ανάμνηση και η έκβαση της εγχώριας διαμάχης έχει οριστικά κριθεί. Η ζωή στην Αθήνα μετασχηματίζεται με αργούς ρυθμούς ακολουθώντας τις ανάγκες της καθημερινής οικονομικής επιβίωσης, πολλά από τα ανθρώπινα θύματα όμως του πολέμου δεν έχουν καταφέρει ακόμα να ορθοποδήσουν και να αναζητήσουν το νόημα της χαμένης τους ζωής, βαθιά διχασμένα ανάμεσα στον παλιό ηρωικό-νεανικό και τον επιζώντα-γερασμένο και ξένο τους εαυτό.[2] Το ιδεολογικό χάσμα ανάμεσα στο παρελθόν και στο παρόν δημιουργεί μια τραγική αίσθηση απώλειας ταυτότητας τόσο στα αυτοαναφορικά-ποιητικά όσο και στα ετεροφωτισμένα, με αμυδρές αυτοβιογραφικές αντιστοιχίες, μυθιστορηματικά πρόσωπα.

Και τώρα εδώ πώς ξαναρχίζεις;
Σ’ αυτή την άπλα που σε πνίγει
εδώ μέσα στο πλήθος που βασιλεύει η μοναξιά
που οι χειρονομίες είναι απεριόριστες
και δεν υπάρχει παραλήπτης,
άοπλος, αβοήθητος, χωρίς το σώμα
έστω και του νεκρού συντρόφου σου που σε προφύλαγε
μες στις ατέλειωτες επιθυμίες
και τους πολύπλοκους κοινωνικούς μηχανισμούς.

Εδώ, στην πόλη αυτή, πώς συνηθίζεις;

Σύμφωνα με το παραπάνω αυτοαναφορικό παράδειγμα από το ποίημα «Επιστροφή ενός εξόριστου» του Τίτου Πατρίκιου,[3] το δραματικό ποιητικό πρόσωπο αντιμετωπίζει εξαρχής τα υπαρξιακά αδιέξοδα που τον πνίγουν μες στη μεταβαλλόμενη ζωή της πόλης. Οι βίοι των περισσότερων άλλωστε μεταπολεμικών συγγραφέων μας δίνουν μια σειρά από αντιπροσωπευτικές εκδοχές σχετικά με τον χαρακτήρα που έλαβαν η επιστροφή και η συνέχεια. Εμφανές παράδειγμα αυτόχθονης συνέχειας αποτελεί το ποιητικό υποκείμενο του Αναγνωστάκη, το οποίο, αν και δεν εμπλέκεται στην πρότερη πολιτική δοκιμασία του (διαγραφή από το ΚΚΕ το 1946, σύλληψη και δίκη από έκτακτο στρατοδικείο ως μέλος της Ε.Π.Ο.Ν. το 1948), ταυτίζεται με το αίσθημα του μελλοθάνατου στα ποιήματα από τις Παρενθέσεις και τις Εποχές 3 (1951) που γράφτηκαν στη φυλακή (Επταπύργιο 1948-1951), ενώ μόλις ξεπερνά τη δοκιμασία εμφανίζεται έτοιμο να συνεχίσει τη ζωή. Αφανές παράδειγμα ετερόχθονης συνέχειας, χωρίς αυτοαναφορικότητα στο πεζογραφικό του έργο,[4] είναι ο Δημήτρης Χατζής, ο βίος του οποίου καθορίστηκε από τις εντεινόμενες πολιτικές διώξεις που τον οδήγησαν σε μακρόχρονο εκπατρισμό, καθώς όχι μόνο είχε θεωρηθεί λιποτάκτης αλλά και του είχε επιβληθεί ερήμην η ποινή του θανάτου από το Διαρκές Στρατοδικείο Ιωαννίνων. Έτσι το 1952, την εποχή που ο Αναγνωστάκης ξανακυκλοφούσε στους «αλλαγμένους δρόμους» της επιστροφής, ο Χατζής αναζητούσε το νήμα της συνέχειας στις ανατολικές χώρες μακριά από τους νικημένους και τους νικητές της μετεμφυλιακής Ελλάδας.
Μακριά από την αυτοβιογραφική περιπέτεια των προσώπων, την υπαρκτή απειλή κατά της ζωής και της ατομικής ελευθερίας που ένιωσαν αμέσως ή εμμέσως οι ίδιοι οι μεταπολεμικοί συγγραφείς,[5] έχει ενδιαφέρον να παρακολουθήσουμε κάτω από ποιες μυλόπετρες συνθλίφτηκαν πολλά από τα μυθιστορηματικά τους πρόσωπα. Η πιο χαρακτηριστική υπόθεση απόβλητου επιζώντος, ζωντανού νεκρού, εκτυλίσσεται στην Καγκελόπορτα (1962) του Αντρέα Φραγκιά, που τοποθετείται στην Αθήνα του 1954. Ο πόλεμος δεν έχει λήξει ακόμη για τον Άγγελο «που σέρνει πίσω του μια θανατική καταδίκη κι επτά χρόνια τώρα ζει χαμένος από προσώπου γης σαν πανικόβλητο αγρίμι», σύμφωνα με την κριτική διατύπωση του ομότεχνου Αλέξανδρου Κοτζιά.[6] Ο Άγγελος είναι τώρα ξεχασμένος λαϊκός ήρωας από την εποχή του αντάρτικου, όμως τόσο αυτός όσο και η μικροαστική, και ιδεολογικά αμέτοχη, οικογένειά του αναγνωρίζουν στον εαυτό τους περισσότερο το ρόλο του θύματος μέσα στη δίνη της μεταπολεμικής εποχής. Ο συνταξιούχος δικαστής πατέρας του είναι αφιερωμένος στη δονκιχωτική του προσπάθεια να απονείμει δικαιοσύνη, εξαλείφοντας την άδικη και εκπρόθεσμη πλέον καταδίκη˙ μάχεται να πείσει τον παρακρατικό Θόδωρο να άρει ως ανυπόστατη την επιβαρυντική κατάθεσή του, υπενθυμίζοντάς του ότι και ο ίδιος είχε σωθεί χάρη στην ανεκτικότητα του Άγγελου. Όλα αυτά τα χρόνια που ο πατέρας αγωνιζόταν να επαναφέρει το γιο του στην κοινωνική ζωή, πασχίζοντας να αφυπνίσει την πωρωμένη συνείδηση του Θόδωρου, ο Άγγελος κρυβόταν ολοένα και πιο βαθιά στις διαδοχικές κρύπτες του, κι η πιο ασφυκτική έφτασε να είναι το διπλανό δωμάτιο του Στάθη, μέσα στην αυλή του σπιτιού του. Έχουν περάσει πια τα χρόνια του αγώνα, όταν οι αντιμαχόμενες παρατάξεις συγκρούονταν φανερά και η μάχη κρινόταν απευθείας, σύμφωνα με την εκδοχή της Μέλπως Αξιώτη στο διήγημά της «Γιός και πατέρας». Σε αυτό ο γιος Λεωνίδας επέστρεφε αιχμάλωτος στην Αθήνα, στη γειτονιά του, αλλά προτιμούσε να γυρίσει περήφανος στην εξορία του, περιφρουρώντας την εσωτερική ελευθερία και τις ιδέες του, πράγμα που δεν είχε πράξει ο ανανήψας πατέρας του:

Εδώ στης Πλάκας τα στενά, τι σύμπτωση διαβολική, πάνω στον ίδιο δρόμο ακριβώς του υπουργού, είναι από χτες κι ο Λεωνίδας. Τον φέρανε.
Πόσα χρόνια είχε να ’ρθει σ’ αυτήν την πόλη…Πέντε χρόνια. Κι όμως είναι το μέρος όπου σ’ αυτό γεννήθηκε, μεγάλωσε, πήγε σκολειό και κόντευε να γίνει άντρας. Κι απάνω που γινόταν άντρας, μια μέρα τον πήρανε κι έφυγε. Κι έζησε πέντε χρόνια αλλού. Όπου εκεί αποτέλειωσε το κορμί του να ψηλώνει.
Κι επάνω στα πέντε χρόνια που τον είχαν εκεί, τον πήραν πάλι οι ίδιοι που τον είχαν φευγατίσει και τον ξανάφεραν εδώ. Στην πόλη όπου γεννήθηκε. Όπου είναι το σπίτι του. Οι φίλοι του. Οι γνωστοί του. Οι δρόμοι που γνωρίζει απόξω. Οι γωνιές όπου είχε παίξει. Τον πήραν και τον φέρανε, μα δε μπορεί να δει τίποτα απ’ όσα ως τώρα ήξερε. Γιατί τον φέρανε με χειροπέδες.[7]

Η ανατομία της ψυχής του κυνηγημένου είναι τώρα, στο πρώτο μισό της δεκαετίας του ’50, εξαιρετικά περίπλοκη, σχεδόν ανεξιχνίαστη για τις βουλές του συγγραφέα, ο οποίος από τη μια μεριά προσπαθεί να προσδιορίσει ρεαλιστικά τη συναισθηματική κατάσταση αυτού του αβέβαιου επιζώντος ενώ από την άλλη αδυνατεί να δώσει διακριτικά γνωρίσματα στην κοινωνική ανωνυμία που βιώνει μέσα στην πόλη του, την Αθήνα:

Νιώθει σαν το άρρωστο παιδί που λαχταράει να περπατήσει και στη διπλανή κάμαρη. Εκεί απλώνεται ο κόσμος ολόκληρος, θαρρείς πως με τα βήματα αυτά θα εξαντλήσεις όλες τις αποστάσεις πάνω στη γη, πως δεν υπάρχει πιο μακρυνό σημείο απ’ την εξώπορτα. Κι όμως, τώρα βρίσκεσαι ζουληγμένος μπροστά σ’ αυτό το παράθυρο, ευχαριστημένος που οι γρίλιες είναι λίγο ξεχαρβαλωμένες και σου αφήνουν μια χαραμάδα να βλέπεις. Η ύπαρξή σου συγκεντρώνεται τώρα στην ικανότητα να θαμπώνεις το τζάμι με το χνώτο σου. Σφούγγισε το θάμπωμα με το μανίκι του. Άχνισε πάλι το τζάμι και το ξανασκούπισε. "Παίζω με την αναπνοή μου", είπε και γέλασε μόνος του.[8]
Η πολύχρονη αποκοπή του Άγγελου από τη ζωή είναι ένα είδος εκτέλεσης της καταδικαστικής απόφασης, καθώς η εξάρτησή του από την κρύπτη είναι άμεση, έξω στον κόσμο ελλοχεύει ο φόβος και η κρίση πανικού. Παρά τις πραγματικές δυσκολίες και τις συνεχείς υπαναχωρήσεις, ο Άγγελος διεκδικεί σταδιακά περιθώρια ελευθερίας, αντλεί δύναμη από την απελπισία του, απορρίπτει τις πρόσκαιρες λύσεις φυγής ή μεγαλύτερης εσωστρέφειας σε κρυψώνες, που ισοδυναμούν με τον ψυχικό μαρασμό, την ατίμωση και το θάνατο. Βρίσκει τη δύναμη να δρασκελίσει εν τέλει την Καγκελόπορτα -μαζί με την πιστή του σύντροφο Ισμήνη, που τον στήριξε με ιδεαλιστική αντοχή, και τον παλιό συναγωνιστή του Αντώνη- διεκδικώντας έμπρακτα την ελευθερία έναντι μιας ποινής που του επιβλήθηκε ερήμην και είναι ακόμη σε ισχύ. Το απελευθερωμένο μυθιστορηματικό πρόσωπο του Άγγελου επανεισάγεται στη ζωή,[9] διεκδικώντας το μερίδιό του στην παραγωγική εργασία, την ίδια περίπου εποχή που ένας ανώνυμος, «από κείνους τους λίγους, που σώθηκαν απ’ τη φωτιά και το σίδερο, απ’ τη φωτιά του τσιμέντου, απ’ το σίδερο της φυλακής», με τη βαλίτσα και το αποφυλακιστήριό του στο χέρι, πέφτει ξανά θύμα της ανελέητης πολιτικής πλεκτάνης και ξαναφυλακίζεται με την πλαστή κατηγορία ότι έχει κρυμμένο ένα μήνυμα για το κόμμα στο δεύτερο τοίχωμα της βαλίτσας του, όπως συμβαίνει στο αυτοαναφορικό σύντομο διήγημα του Μάριου Χάκκα με τον ειρωνικό τίτλο «Αποφυλάκιση», που δημοσιεύτηκε το 1966, ένα χρόνο πριν από την επιβολή της στρατιωτικής δικτατορίας.[10]

[1] Μέντη (1993), σ. 79-84.
[2] Βλ. την αρχική επισήμανση του θέματος στη μελέτη του Ξ.Α. Κοκόλη (1987), σ. 294-307.
[3] Τίτος Πατρίκιος (1963), σ. 35.
[4] Η συγγραφική σιωπή του Χατζή σχετικά με τη ζωή του στην εξορία, μελετάται αναλυτικά από τον Δημήτρη Τζιόβα (2007), σ. 401-439.
[5] Η συντριπτική πλειονότητα των μεταπολεμικών πεζογράφων πήραν ενεργό μέρος στις κοινωνικοπολιτικές διαμάχες της εποχής. Συνοψίζω παρακάτω μερικά ενδεικτικά στοιχεία από την κυνηγημένη ζωή του κάθε πεζογράφου που αναφέρεται στη μελέτη μου, διευκρινίζοντας ότι η Αξιώτη και ο Χατζής ταλαιπωρήθηκαν από τη μακρόχρονη εξορία εκτός συνόρων, ενώ οι υπόλοιποι συγγραφείς υπήρξαν ύποπτοι για τα κοινωνικά τους φρονήματα, διώχτηκαν και βασανίστηκαν στο εσωτερικό της Ελλάδας. Η Μέλπω Αξιώτη (1905-1973) από το 1936 ήταν μέλος του Κ.Κ.Ε., πήρε μέρος στην Αντίσταση, δημοσίευσε στρατευμένα κείμενα στον παράνομο τύπο˙ το 1947 κατέφυγε στη Γαλλία απ’ όπου απελάθηκε το 1950, εξαιτίας της πολιτικής της δράσης. Τα επόμενα χρόνια, ως το 1964 που επέστρεψε στην Ελλάδα, έζησε και εργάστηκε στο ανατολικό Βερολίνο και στη Βαρσοβία. Ο Ανδρέας Φραγκιάς (1921-2002), εντάχθηκε στις δυνάμεις της Αντίστασης και ενεργοποιήθηκε στον παράνομο τύπο. Εξορίστηκε στην Ικαρία (1947) και στη Μακρόνησο (1950-1952). Ο Αλέξανδρος Κοτζιάς (1926-1992), αδελφός του ενταγμένου στο Ε.Α.Μ. πεζογράφου Κώστα Κοτζιά, γνώρισε την οικονομική καταστροφή της οικογένειας στη διάρκεια της Κατοχής, ενώ το Δεκέμβριο του 1944 έχασε το σπίτι του, το οποίο πυρπολήθηκε από αντιμαχόμενες πολιτικές ομάδες. Υπηρέτησε μια μακρόχρονη στρατιωτική θητεία (1948-1952), και από το 1956 ως το 1982, εργάστηκε, όπως και ο Φραγκιάς, ως δημοσιογράφος, κυρίως βιβλιοκριτικός. Ο Μάριος Χάκκας (1931-1972), συνέδεσε, από τα παιδικά του χρόνια, τη ζωή του με τον προσφυγικό συνοικισμό της Καισαριανής. Από το 1952 ως το 1966 ήταν μέλος της Ε.Δ.Α., συνελήφθη το 1954, παραπέμφθηκε σε δίκη και φυλακίστηκε στην Καλαμάτα και στην Αίγινα (1955-1959). Οι πληροφορίες αντλήθηκαν από το Λεξικό νεοελληνικής λογοτεχνίας, Εκδόσεις Πατάκη, Αθήνα 2007. Η πρώτη και ο τρίτος συγγραφέας παρουσιάζονται από τον Αλέξη Ζήρα, ενώ οι υπόλοιποι από τη Δώρα Μέντη.
[6] Αλέξανδρος Κοτζιάς (1987(2)), σ. 174.
[7] Μέλπω Αξιώτη (1983), σ. 187.
[8] Αντρέας Φραγκιάς (1976(2)), σ. 177.
[9] Βλ. ειδικότερα Έρη Σταυροπούλου (2001), σ. 137, και Άλκηστις Σουλογιάννη (2004), σ. 32.
[10] Μάριος Χάκκας (1966), σ. 78-79.

(Απόσπασμα της εισήγησης της Δώρας Μέντη στο συνέδριο που πραγματοποιήθηκε στην Αθήνα στις 14-16 Δεκεμβρίου 2007, στην Αίθουσα της ΕΣΗΕΑ. Οι εισηγήσεις του συνεδρίου θα δημοσιευτούν σε προσεχές τεύχος του περιοδικού Θέματα Λογοτεχνίας των εκδόσεων Γκοβόστη)

Δημήτρης Κόκορης, Το ποδόσφαιρο ως δομικός άξονας στο Άνθρωποι και σπίτια του Αντρέα Φραγκιά

2007-12-18T13:14:00.000-08:00

Tο ποδόσφαιρο δεν έχει επιτελέσει στο πεδίο της ελληνικής ποίησης και πεζογραφίας το ρόλο που έχει διαδραματίσει σε λογοτεχνίες σαν την αγγλόφωνη ή την ισπανόφωνη, όπου και έχει συμβάλει στη δημιουργία έργων αναφοράς. [1]Ωστόσο η ελληνική λογοτεχνική παραγωγή, που σχετίζεται με το ποδόσφαιρο, δεν είναι και αμελητέα (Kόκορης 2000). Αρκετά ποιήματα εκπροσώπων της μεταπολεμικής μας ποίησης, με αναμφισβήτητους πρωτεργάτες ως προς το θέμα σημαντικούς ποιητές της γενιάς του ’70 (Μαρκόπουλος 2006), ορισμένα διηγήματα, πολλά δοκίμια και ευάριθμα μυθιστορήματα χαρτογραφούν μία περιοχή σχετικής με το ποδόσφαιρο λογοτεχνίας, η οποία μάλιστα με την πάροδο του χρόνου διευρύνεται και εμπλουτίζεται.[2]
Το Άνθρωποι και σπίτια (1955)[3] δεν είναι, βέβαια, ένα μυθιστόρημα για το ποδόσφαιρο, αλλά περικλείει το ποδόσφαιρο ως αξιοποιήσιμο υλικό στη θεματική και στην εικονοποιία του. Στο κείμενο αναπλάθεται ρεαλιστικά η μετακατοχική Ελλάδα με επίκεντρο μία γειτονιά της Αθήνας με κοινωνικά και ψυχικά «τσαλακωμένους» ανθρώπους, γειτονιά που είναι βαθιά πληγωμένη και ως προς την υλική-χωροταξική της υπόσταση (καμένα σπίτια). Όπως ορθά τονίζει ο Αλέξανδρος Αργυρίου (1996, 22)

«ο Φραγκιάς περιγράφει καταστάσεις των πρώτων μεταπολεμικών χρόνων, που δεν ήταν πράγματι : μεταπολεμικοί, αλλά απλώς : μετά τον Δεκέμβρη της Αθήνας , το 1944, και λίγο πριν από τον ανοιχτά κηρυγμένο Εμφύλιο πόλεμο 1947-1949. Νόθη κατάσταση».

Ο Μπάμπης Κλάρας (1956) στο κριτικό του σημείωμα για το μυθιστόρημα επισημαίνει :

«Η αφήγηση εκτυλίσσεται σε παράλληλα επίπεδα, που εναλλάσσονται σαν κινηματογραφικά ταμπλώ. […]Εκτείνεται ύστερα πολύ, στριφογυρίζοντας πάντα στο ίδιο σημείο – ανεργία και ποδόσφαιρο, ποδόσφαιρο και ανεργία – λες και όλη η στερημένη κι άραχλη ζωή του εργατόκοσμου δεν έχει άλλη
έννοια, καμιά άλλη περιπλοκή, καμιά άλλη αναταστική διέξοδο».

Ο Τάκης Καρβέλης (1988,12) τρεις περίπου δεκαετίες μετά την πρώτη έκδοση του μυθιστορήματος επαναφέρει και επαναδιατυπώνει την άποψη του Κλάρα σημειώνοντας :

«Ανάμεσα όμως στις καθημερινές έγνοιες των κατοίκων της συνοικίας είναι και το ποδόσφαιρο. Αν δεν συζητούν για τη δουλειά και το εργοστάσιο ο νους τους είναι στην ομάδα. Κάθε Κυριακή συγκεντρώνονται στο γήπεδο, για να παρακολουθήσουν την ομάδα τους και οι ιαχές τους φτάνουν παντού. […] δεν είναι καθόλου παράδοξο, που οι εργατικοί και φτωχοί κάτοικοι της αθηναϊκής συνοικίας, ένα μόλις χρόνο μετά την Κατοχή κι ενώ πιέζονται αφόρητα από τα βιοτικά τους προβλήματα, μιλούν συνέχεια για την ομάδα. Το ποδόσφαιρο, που στην εποχή μας έγινε ψύχωση, αποτελεί απλώς μια διέξοδο στη στερημένη από κάθε είδος ψυχαγωγίας και επικοινωνίας ζωή τους».

Η κριτική ματιά του Κώστα Γ. Παπαγεωργίου (2000, 47) εκλαμβάνει το ποδόσφαιρο ως συνθετότερη παράμετρο του μυθιστορήματος Άνθρωποι και σπίτια, αντιμετωπίζοντας τον αθλητικό αγώνα και τον τόπο διεξαγωγής του, το γήπεδο, με όρους ιδεολογικής πίστης και κοινωνικής μέθεξης :

«Το ποδόσφαιρο αποτελεί το υποκατάστατο της γκρεμισμένης πίστης σε κάτι ανώτερο . το υποκατάστατο μιας αναγκαίας ιδεολογίας. Είναι μία δεισιδαιμονικά φορτισμένη ψευδαίσθηση συμμετοχής σε έναν κοινό αγώνα που δίνει, κάθε Κυριακή, η μικρή εργατική – κατοικημένη από ανέργους, ωστόσο – γειτονιά, η οποία, σημειωτέον, σε έναν κόσμο συρρικνωμένο, μοιάζει να αποκτά τις διαστάσεις της πατρίδας. Γι’ αυτό και το γήπεδο, με τους τριγύρω του χώρους, μεταλλάσσεται σε τόπο ιερού προσκυνήματος, αλλά και σε τόπο συνάντησης, κοινωνικής συμμετοχής και, κατ’ επέκτασιν, κοινωνικής συνειδητοποίησης».

Προσπαθώντας να προεκτείνουμε τον κριτικό προβληματισμό ως προς το ρόλο του ποδοσφαίρου στο Άνθρωποι και σπίτια, θα υποστηρίζαμε ότι το ποδόσφαιρο στο συγκεκριμένο μυθιστόρημα δεν συγκροτεί πρωτευόντως έναν χώρο αντίθεσης με τη ζωή και τα προβλήματά της, αλλά κυρίως το χώρο αναλογικής προβολής των προσωπικοτήτων των ανθρώπων, των δυνατοτήτων και των αδυναμιών τους. Δεν συγκαλύπτει τα προβλήματα της καθημερινότητας, αλλά τα καθρεφτίζει.
Όταν ο κοινωνικός ιστός τείνει προς τη διάσπαση (κορυφαίο δείγμα της το ότι άλλοι εργάζονται και φτωχικά επιβιώνουν, ενώ άλλοι παραμένουν αναγκαστικά άνεργοι), το ποδόσφαιρο ως δραστηριότητα και ως θέαμα ενοποιεί (74).

«Είναι τώρα τρεις Κυριακές που δεν έχει παιχνίδι στο γήπεδο. Έτυχε να χαλάσει και κείνο το μεγάφωνο στο καφενείο της πλατείας και τα κορίτσια χάσανε την περπατησιά τους στον περίπατο. Όσο για το ποδόσφαιρο, δε μας τρώει και καμιά σκασίλα, αλλά γίνεται φασαρία, μαζεύεται κόσμος και βρίσκεις εκεί πέντε ανθρώπους να τους πεις γεια σου.»

Στο γήπεδο της γειτονιάς και γύρω από αυτό συχνάζουν και κορίτσια (13).

«Η Βάσω είναι στη μέση, κι’ απ’ τα δυο της χέρια έχουν περάσει τα μπράτσα τους η Κατίνα κι’ η Σοφία που την τραβάει να στρίψουνε για να πάνε κατά το γήπεδο. […] Όλος ο κόσμος τραβάει για το γήπεδο. Στο δρόμο συναντήσανε κι’ άλλες κοπέλλες που δουλεύουνε στο ίδιο εργοστάσιο».

Παρενθετικά να επισημάνουμε, μια και στο απόσπασμα αναφέρεται και ο κατεξοχήν χώρος ανδρικής συνάθροισης της γειτονιάς, το καφενείο, ότι ο Φραγκιάς στην συνέχιση της συγκεκριμένης αφηγηματικής σκηνής, που ανήκει σε μυθιστόρημα της ρεαλιστικής του περιόδου, προοικονομεί σπερματικά και συγγραφικές του μετεξελίξεις που λογοτεχνικά θα ενσαρκωθούν στο Λοιμό (1972) και στο Πλήθος (τόμος 1: 1985, τόμος 2: 1986): στην εξέλιξη του κεφαλαίου ενσωματώνεται και μία εικόνα καφκικής, σχεδόν, προέλευσης, κατά την οποία ένας πελάτης προσπαθεί να διώξει μία μύγα (77).

«-Θα παίξεις ή θα κοιτάς στο δρόμο;
-Για πρόσεξε αυτόν! Καμιά μύγα δεν πετάει στα μούτρα του, που τόσην ώρα προσπαθεί να τη διώξει. Δεν υπάρχει η μύγα.
-Παράτα τις κουταμάρες και παίξε, το χάνεις κι’ αυτό το παιχνίδι».[4]
[1] Βλ. για παράδειγμα, Eduardo Galeano (1998), Simon Cuper (1999) κ.ά.
[2] Βλ. το διήγημα του Δημήτρη Μίγγα «Η τρίπλα των ονείρων» (Μίγγας 2003), το οποίο περιελήφθη και στα Κείμενα Νεοελληνικής Λογοτεχνίας Β΄ Γυμνασίου (2006, 158-159), την ενότητα ποδοσφαιρογενών ποιημάτων «Τρίτο ημίχρονο» από ποιητική συλλογή του Γιάννη Κουβαρά (2005) κ.ά.
[3] Γραμματοσειρά και σελιδαρίθμηση είναι ίδιες και στην α΄ έκδοση και στις μετέπειτα εκδόσεις του «Κέδρου». Οι σελίδες 157-164 του έκτου κεφαλαίου του μυθιστορήματος έχουν περιληφθεί στα Κείμενα Νεοελληνικής Λογοτεχνίας Γ΄ Λυκείου (2001, 240-248).
[4] Η επισήμανση για σπερματική ύπαρξη του «παραλόγου» στο μυθιστόρημα γίνεται και από τον Κώστα Γ. Παπαγεωργίου (2000, 46-47), ενώ ο Χριστόφορος Μηλιώνης (2000, 44) κάνει λόγο για «μπρίο σχεδόν φουτουριστικό», κατά την περιγραφή μιας μηχανής στο εργοστάσιο.

(Απόσπασμα της εισήγησης του Δημήτρη Κόκορη στο συνέδριο που πραγματοποιήθηκε στην Αθήνα στις 14-16 Δεκεμβρίου 2007, στην Αίθουσα της ΕΣΗΕΑ. Οι εισηγήσεις του συνεδρίου θα δημοσιευτούν σε προσεχές τεύχος του περιοδικού Θέματα Λογοτεχνίας των εκδόσεων Γκοβόστη)

Bαγγέλης Χατζηβασιλείου, Μεταξύ ρεαλισμού και αλληγορίας: Η Καγκελόπορτα του (1962) Αντρέα Φραγκιά

2007-12-18T10:47:00.000-08:00

Από τα τέσσερα εν συνόλω μυθιστορήματα του Αντρέα Φραγκιά, που δημοσιεύτηκαν κατά το διάστημα μιας τριακονταετίας, η Καγκελόπορτα, η οποία κυκλοφορεί εν έτει 1962 από τις εκδόσεις της Επιθεώρησης Τέχνης, αποτελεί, όπως κι αν τη ζυγίσουμε ή τη λογαριάσουμε, το λιγότερο αλληγορικό και συμβολικό του έργο. Παρακολουθώντας την Καγκελόπορτα από σκηνή σε σκηνή και από κεφάλαιο σε κεφάλαιο, εύκολα διαπιστώνουμε πως στις σελίδες της δεν υπάρχουν ούτε η απρόσωπη πολυπροσωπία των ηρώων στο Άνθρωποι και σπίτια (1955), που περιστέλλει εμφανώς και εξ αρχής την ατομικότητά τους, μεταμορφώνοντάς τους σε ένα είδος παθητικού και ανώνυμου θιάσου, ούτε η διαλεκτική δούλου και αφέντη η οποία κινεί με αρχετυπικούς σχεδόν όρους τη δράση στον Λοιμό (1972) ή στο Πλήθος (1987). Από την Καγκελόπορτα απουσιάζουν δύο ακόμη δομικά στοιχεία της υπόλοιπης πεζογραφίας του Φραγκιά: η συστηματική ελλειπτικότητα του μύθου και η εμφανώς αφαιρετική (αν όχι ανιστορική) προβολή της εμπειρίας της Κατοχής και της Αντίστασης στη συνείδηση και στις αντιδράσεις των ηρώων.

Βίος ιστορικός και εμπράγματος

Η ιστορία την οποία ξεδιπλώνει ο Φραγκιάς στην Καγκελόπορτα είναι η ιστορία μιας φτωχικής αυλής της Αθήνας των μέσων της δεκαετίας του 1950, μιας αυλής στην οποία πρωταγωνιστούν δύο κατά βάσιν πρόσωπα: ο Άγγελος, που είναι κομμουνιστής και κρύβεται εδώ και εφτά χρόνια από τις αρχές προκειμένου να γλιτώσει από την εφαρμογή μιας καταδικαστικής απόφασης η οποία εκκρεμεί εις βάρος του από το 1947, και ο Αντώνης, που έλαβε σθεναρά μέρος στην πάλη κατά του κατακτητή και πίστεψε θερμά στην ιδέα μιας άλλης διοργάνωσης του κόσμου, αλλά ταλαιπωρείται ποικιλοτρόπως στο μεταπολεμικό και μετακατοχικό κλίμα, το οποίο τον εξαναγκάζει να τρέξει με αστρονομική ταχύτητα αν θέλει να τα βολέψει με τις εντυπωσιακά αλλαγμένες οικονομικές και εργασιακές απαιτήσεις της εποχής. Και οι δύο μετέρχονται κάθε μέτρο και κάθε θυσία για να επιβιώσουν: ο Άγγελος αναζητώντας καταφύγιο στους πιο απίθανους χώρους της αυλής, διωγμένος σκαιά από τον παλαιότερο, εκτός αυλής προστάτη του και υποχρεωμένος να μείνει στα λίγα τετραγωνικά της κρυμμένος από τα μάτια όχι μόνο των γειτόνων, αλλά και (τουλάχιστον για ένα διάστημα) των δικών του` ο Αντώνης ψάχνοντας τους πιο απίστευτους επιχειρηματικούς παράγοντες, κυνηγημένος αγρίως από την ανάγκη του να αποδείξει στον εαυτό του και στη γυναίκα του Βαγγελία ότι έχει πιάσει τον ταύρο από τα κέρατα, στέλνοντας μακριά τις ιδεολογίες του παρελθόντος και μπαίνοντας στο πετσί της νέας κοινωνικής συνθήκης. Ο Άγγελος και ο Αντώνης θα διαγράψουν ατέλειωτες διαδρομές μέχρι να βγουν από τον κύκλο της μικρής αυλής ο ένας και του ελληνικού εμπορικού μικρόκοσμου ο άλλος, αποφασίζοντας, επιτέλους, να πορευτούν με τις δικές τους δυνάμεις, έστω κι αν αυτό σημαίνει τη διάψευση των προπολεμικών προσδοκιών και οραματισμών τους. Στο μεταξύ, μέχρι να γίνει αυτό, θα συγκρουστούν πολλές φορές με τις αγαπημένες τους: με τη λατρευτή του Ισμήνη ο Άγγελος, επειδή αρνείται να σπάσει την απομόνωσή του στην πόλη και να ζήσει, όπως του προτείνει η ίδια, περισσότερο ελεύθερα, κάπου στην εξοχή` με την καρτερική, αλλά -από ένα σημείο και μετά- τελείως αγανακτισμένη Βαγγελία ο Αντώνης, επειδή της καυχιέται συνεχώς για τις ψεύτικες επιτυχίες του ενώ αρνείται πεισματικά, έχοντας κατά βάθος πλήρη επίγνωση της επαγγελματικής του ανικανότητας, να αποκτήσουν παιδί. Τον χορό των πρωταγωνιστών συμπληρώνουν ο Ευτύχης, ένας σαλταδόρος της Κατοχής, ο οποίος κάνει ό,τι περνά από το χέρι του για να μη χάσει το τραίνο της ευμάρειας που υπόσχεται ο γενναίος, καινούργιος κόσμος, και ο Θόδωρος, ένας δοσίλογος, ο οποίος είναι υπεύθυνος για την καταδίκη του Άγγελου και χαίρεται ατιμώρητος την εξουσία του και τα λεφτά του.

(Απόσπασμα της εισήγησης του Βαγγέλη Χατζηβασιλείου στο συνέδριο που πραγματοποιήθηκε στην Αθήνα στις 14-16 Δεκεμβρίου 2007, στην Αίθουσα της ΕΣΗΕΑ. Οι εισηγήσεις του συνεδρίου θα δημοσιευτούν σε προσεχές τεύχος του περιοδικού Θέματα Λογοτεχνίας των εκδόσεων Γκοβόστη)

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΥΝΕΔΡΙΟΥ ΓΙΑ ΤΟΝ ΑΝΤΡΕΑ ΦΡΑΓΚΙΑ

2007-11-25T10:29:00.000-08:00

Πανελλήνια Ομοσπονδία Ενώσεων Συντακτών (Π.Ο.Ε.ΣΥ.)
Ηλεκτρονικό λογοτεχνικό περιοδικό Διαπολιτισμός (http://www.diapolitismos/.gr)
Περιοδικό Διαβάζω
Εκδόσεις Κέδρος
Επιστημονικό συνέδριο για τον συγγραφέα –δημοσιογράφο Αντρέα Φραγκιά
Αθήνα, 14-16 Δεκεμβρίου 2007
Αίθουσα ΕΣΗΕΑ
(Ακαδημίας 20)

Παρασκευή 14 Δεκεμβρίου 2007
Απόγευμα
Α΄ Συνεδρία
Πρόεδρος : Αλέκος Αργυρίου
17:00 -17:30 Προσφωνήσεις –Χαιρετισμοί

17:30-17:50 Έρη Σταυροπούλου Kαθηγήτρια Nεοελ. Φιλολογίας Tομέας Nεοελληνικής Φιλολογίας, Πανεπιστήμιο Aθηνών. «Eκόμισε εις την τέχνην»: τα κύρια χαρακτηριστικά της πεζογραφίας του Aντρέα Φραγκιά.

17:50-18:10 Γιώργης Γιατρομανωλάκης Καθηγητής Κλασ. Φιλολογίας, Πανεπιστήμιο Αθηνών, Συγγραφέας, Ο Αντρέας Φραγκιάς στο δρόμο.

18:10-18:30 Ταμάρα Κόστιτς- Παχνόγλου, Υποψήφια διδάκτωρ του Πανεπιστημίου Αθηνών, διδάσκουσα την Ελληνική γλώσσα στο Πανεπιστήμιο Νις, Σερβία. Λογοτεχνικοί χαρακτήρες στο Άνθρωποι και σπίτια του Αντρέα Φραγκιά.

18:30-18:50 Απόστολος Μπενάτσης, Επ. Καθηγητής Νεοελληνικής Φιλολογίας, Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων. Αντρέας Φραγκιάς: Άνθρωποι και σχήματα

18:50 -19:10 Διάλειμμα
Β Συνεδρία
Πρόεδρος : Έρη Σταυροπούλου

19:10-19:30 Αλέκος Αργυρίου, Κριτικός λογοτεχνίας,
Ο Αντρέας Φραγκιάς από το Άνθρωποι και σπίτια μέχρι το Πλήθος.

19:30-19:50 Ιφιγένεια Τριάντου, Επίκ. Καθηγήτρια στο Παιδαγωγικό Τμήμα Νηπιαγωγών, Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων.
Χαρακτηριστικά της αφηγηματικής τέχνης του Αντρέα Φραγκιά στην Καγκελόπορτα.

19:50-20:10 Αλεξία Καπραβέλου, Φιλόλογος, Μεταπτυχιακή φοιτήτρια στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας, Άμεσες και έμμεσες αναφορές στην εκπαίδευση, στο πεζογραφικό έργο του Ανδρέα Φραγκιά, και διδακτική αξιοποίησή τους.

20:10 - 20.30 Θόδωρος Γραμματάς, Καθηγητής Θεατρολογίας στο Παιδαγωγικό Τμήμα Δημοτικής Εκπαίδευσης του Πανεπιστημίου Αθηνών. «Πέντε στρέμματα παράδεισος» των Α. Φραγκιά-Γερ. Σταύρου και το ιδεολόγημα της «ελληνικότητας» στο Μεταπολεμικό Ελληνικό Θέατρο
20.30- 21:30 Συζήτηση

Σάββατο 15 Δεκεμβρίου 2007
Πρωί
Γ΄ Συνεδρία
Πρόεδρος : Τάκης Καρβέλης

9:00 -9:20 Γιάννης Δημητρακάκης, Φιλόλογος. Ρητορική και βία στον Λοιμό του Αντρέα Φραγκιά.

9:20 -9:40 Σωτήριος Γάκος, Μετ. φοιτητής τμήματος φιλολογίας Α.Π.Θ. Από τον Λοιμό στο Πλήθος. Μια προσέγγιση στην έννοια της δυστοπίας.

9:40 -10:00 Κατερίνα Καρατάσου, Ειδ. επιστημονικό προσωπικό- Τμ. Βυζαντινών και Νεοελληνικών Σπουδών, Πανεπιστήμιο Κύπρου. Η «αγωγή της σιωπής» και ο εφιάλτης της ερμηνείας: Η προβληματική της επικοινωνίας στον Λοιμό.

10:00-10:20 Μαρία Πολυχρονά, Ειδ. επιστήμονας, Τμ. Βυζαντινών και Νεοελληνικών Σπουδών- Πανεπιστήμιο Κύπρου. Μεταμορφώσεις στη λογοτεχνία του Αντρέα Φραγκιά και στη βιοπολιτική θεωρία: ο πληθυσμός του Λοιμού, ο homo sacer και η δυνατότητα μαρτυρίας .

10:20 – 11:00 Διάλειμμα

Σάββατο
Δ΄ Συνεδρία
Πρόεδρος Δημήτρης Αγγελάτος

11:00 -11:20 Γιάννης Παππάς, Φιλόλογος, Υπ. διδάκτωρ Νεοελ. Φιλολογίας, Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων. Διευθυντής του λογ. ηλεκτρονικού περιοδικού Διαπολιτισμός. Ο Λοιμός του Ανδρέα Φραγκιά. Μια κοινωνιοσημειωτική προσέγγιση. Η λειτουργία της ειρωνείας, του γκροτέσκου και του χιούμορ.

11:20- 12:10 Σοφία Ιακωβίδου, Φιλόλογος, διδάσκουσα στο Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων. Λοιμός ή μία κατά Φραγκιά ζω(ο)λογία.

12:10- 12:30 Xρίστος Aλεξίου, τέως Kαθηγητής Nεοελληνικής Φιλολογίας. H συμβολοποίηση του ιστορικού βιώματος της Mακρονήσου στον Λοιμό του Aντρέα Φραγκιά.

12:30 -12:50 Αντρέας Λάζαρης, Φιλόλογος. Υπ. διδάκτωρ Νεοελ. Φιλολογίας, Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων. Αφήγηση και ιδεολογία: Το στοιχείο της πρωτοπορίας στο πεζογραφικό έργο του Αντρέα Φραγκιά

12:50 -13:10 Δημήτρης Κόκκορης, Φιλόλογος, Διδάκτωρ Νεοελληνικής Φιλολογίας, Ειδικός επιστήμονας Α.Π.Θ. Το ποδόσφαιρο ως δομικός άξονας στο Άνθρωποι και σπίτια του Αντρέα Φραγκιά.

13:10 -14:00 Συζήτηση

Σάββατο Απόγευμα
Ε΄ Συνεδρία
Πρόεδρος : Γιώργης Γιατρομανωλάκης

17:00-17:20 Σόνια Ιλίνσκαγια, Καθηγήτρια Νεοελληνικής Φιλολογίας, Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων. Μερικά στιγμιότυπα μνήμης.

17:20-17:40 Μήτσος Κασόλας, Συγγραφέας. Ο άλλος Αντρέας Φραγκιάς ( όπως τον γνώρισα και τον θυμάμαι εγώ ).

17:40-18:00 Βαγγέλης Χατζηβασιλείου, Κριτικός λογοτεχνίας στην εφημ. Ελευθεροτυπία. Πολιτικές αλληγορίες στην Καγκελόπορτα του Αντρέα Φραγκιά.

18:00-18:20 Δημήτρης Ραυτόπουλος , κριτικός λογοτεχνίας. Η σκοτεινή αλληγορία του Ολοκληρωτισμού στον Λοιμό του Αντρέα Φραγκιά. Ιδεολογία, ιστορία, λογοτεχνία.

18:20-18:40 Δημήτρης Αγγελάτος, Καθηγητής Θεωρίας Λογοτεχνίας και Συγκριτικής Φιλολογίας, Τμήμα Βυζαντινών και Νεοελληνικών Σπουδών, Πανεπιστήμιο Κύπρου. Οι μηχανισμοί αναπαράστασης στο αφηγηματικό σύμπαν του Λοιμού.

18:40 - 19:00 Διάλειμμα

19:00-19:30 Προβολή ταινίας για τον Αντρέα Φραγκιά

Σκηνοθεσία:Δέσποινα Καρβέλα,

19:30 -21:00 Συζήτηση με θέμα: Ο Αντρέας Φραγκιάς και η μεταπολεμική πεζογραφία

Συμμετέχουν : Αλέξης Ζήρας, κριτικός λογοτεχνίας, Μένης Κουμανταρέας συγγραφέας, Κώστας Ακρίβος συγγραφέας, Βαγγέλης Ραπτόπουλος, συγγραφέας.

Συντονιστής: Γιάννης Μπασκόζος, Δημοσιογράφος, Διευθυντής του περιοδικού Διαβάζω.

Κυριακή 16 Δεκεμβρίου 2007
Πρωί
ΣΤ Συνεδρία
Πρόεδρος : Χρήστος Αλεξίου

09:30- 09:50 Βασιλική Μόσχου, Φιλόλογος, υπ. διδάκτωρ Νεοελληνικής Φιλολογίας, Τμήμα Φιλολογίας, Πανεπιστήμιο Αθηνών. Ανδρέας Φραγκιάς και Άρης Αλεξάνδρου: έργα τεμνόμενα δύο οριακών δημιουργών.

09:50 -10:10 Μαρία Ψάχου, Φιλόλογος, Υποψήφια διδάκτωρ Νεοελληνικής Φιλολογίας, Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων.
Αντρέας Φραγκιάς- Μήτσος Αλεξανδρόπουλος. Ιδεολογικές και αισθητικές τομές στην πεζογραφία τους.

10:10- 10:30 Αιμιλία Καραλή, Φιλόλογος, Διδάκτωρ της Νεοελληνικής φιλολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών. Άνθρωποι και σπίτια, Καγκελόπορτα: Η υποδοχή του Α. Φραγκιά από την αριστερή κριτική.

10:30- 10.50 Δώρα Μέντη, Φιλόλογος Διδάκτωρ Νεοελληνικής Φιλολογίας. Η επιστροφή στην Αθήνα. Το θέμα του κυνηγημένου της μεταπολεμικήςεποχής, από την Καγκελόπορτα (1962) του Αντρέα Φραγκιά ως τον ΓενναίοΤηλέμαχο (1972) του Αλέξανδρου Κοτζιά.

10.50-11:10 Τάκης Καρβέλης, Ποιητής –Δοκιμιογράφος. Από την ρεαλιστική απόδοση της πραγματικότητας στην συμβολοποίησή της .

11:10 – 11:30 Διάλειμμα

Κυριακή 16 Δεκεμβρίου 2007
Ζ΄ Συνεδρία
Πρόεδρος : Σόνια Ιλίνσκαγια

11:30 -11:50 Τιτίκα Δημητρούλια, Κριτικός λογοτεχνίας. Το Πλήθος, Λοιμός :δυστοπικές αναγνώσεις.

11:50 -12:10 Μαρίνα Κοκκινίδου, Δρ. Φιλολογίας Α.Π.Θ.
Η πόλη στην πεζογραφία του Αντρέα Φραγκιά.

12:10 -12:30 Γερασιμία Μελισσαράτου, Φιλόλογος, Τομέας Νεοελληνικών σπουδών, Πανεπιστήμιο Στοκχόλμης. Οι μεταμορφώσεις του κλασικού στα μυθιστορήματα του Αντρέα Φραγκιά

12:30 -14:00 Συζήτηση- Απολογισμός του συνεδρίου-Λήξη του συνεδρίου

Οργανωτική επιτροπή

Δημήτρης Τσαλαπάτης, Πρόεδρος Πανελλήνιας Ομοσπονδίας Ενώσεων Συντακτών (Π.Ο.Ε.ΣΥ).

Ερατοσθένης Καψωμένος, Καθηγητής Νεοελληνικής Φιλολογίας, Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων.

Γιάννης Η. Παππάς, Υπ. διδάκτωρ Νεοελ. Φιλολογίας, Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων. Διευθυντής του λογ. ηλεκτρονικού περιοδικού Διαπολιτισμός. Πρόεδρος Συνδέσμου Φιλολόγων Πάτρας.

Γιάννης Μπασκόζος, Δημοσιογράφος, Διευθυντής του περιοδικού Διαβάζω

Κάτια Λεμπέση, Εκδόσεις Κέδρος.

Έρη Σταυροπούλου, Kαθηγήτρια Nεοελ. Φιλολογίας Tομέας Nεοελληνικής Φιλολογίας, Πανεπιστήμιο Aθηνών.

Γιώργης Γιατρομανωλάκης, Καθηγητής Κλασ. Φιλολογίας, Πανεπιστήμιο Αθηνών, Συγγραφέας.

Σόνια Ιλίνσκαγια, Καθηγήτρια Νεοελληνικής Φιλολογίας, Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων.

Αντρέας Λάζαρης, Φιλόλογος. Υπ. διδάκτωρ Νεοελ. Φιλολογίας, Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων.

Γραμματεία συνεδρίου
Παντοφίλη Bαρβαρήγου, μεταπτυχιακή φοιτήτρια Tομέα Nεοελληνικής Φιλολογίας.
Έλλη Tσάχαλη, φιλόλογος, απόφοιτος Tμήματος Φιλολογίας.
Eυρύκλεια Xαρίτου, φιλόλογος, απόφοιτος Tμήματος Φιλολογίας.
Nάγια Xατζηγεωργίου, μεταπτυχιακή φοιτήτρια Tομέα Nεοελληνικής Φιλολογίας.

________________________
Πληροφορίες
Γιάννης H. Παππάς,Τηλ.2610-450967,6936-666802,e-mail:gpappas1962@yahoo.gr
και www.fraghias.blogspot.com

Συνέδριο στην Αθήνα για τον Αντρέα Φραγκιά ( 14-16 Δεκεμβρίου 2007)

2007-11-21T00:59:00.000-08:00

Πανελλήνιο επιστημονικό συνέδριο
για τον συγγραφέα και δημοσιογράφο Αντρέα Φραγκιά
Αθήνα 14-16 Δεκεμβρίου 2007
Αίθουσα Ε.Σ.Η.Ε.Α

ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ

Πραγματοποιείται στην Αθήνα από 14-16 Δεκεμβρίου 2007 (Παρασκευή 5μμ –Κυριακή 2 το μεσημέρι) στην Αθήνα (αίθουσα ΕΣΗΕΑ, Ακαδημίας 20) το πρώτο επιστημονικό συνέδριο για τη ζωή και το έργο του Αντρέα Φραγκιά (1921-2002).
Το συνέδριο οργανώνουν η Πανελλήνια Ομοσπονδία Ενώσεων Συντακτών (Π.Ο.Ε.ΣΥ.), το ηλεκτρονικό λογοτεχνικό περιοδικό Διαπολιτισμός (http://www.diapolitismos.gr/), το περιοδικό Διαβάζω, και οι εκδόσεις Κέδρος.

Στο συνέδριο θα μιλήσουν 30 περίπου πανεπιστημιακοί καθηγητές , μελετητές της ελληνικής λογοτεχνίας, συγγραφείς και δημοσιογράφοι, όπως οι:

Έρη Σταυροπούλου Kαθηγήτρια Nεοελ. Φιλολογίας Tομέας Nεοελληνικής Φιλολογίας, Πανεπιστήμιο Aθηνών.

Γιώργης Γιατρομανωλάκης Καθηγητής Κλασ. Φιλολογίας, Πανεπιστήμιο Αθηνών, Συγγραφέας

Αλέκος Αργυρίου Κριτικός λογοτεχνίας,

Θόδωρος Γραμματάς, Καθηγητής Θεατρολογίας στο Παιδαγωγικό Τμήμα Δημοτικής Εκπαίδευσης του Πανεπιστημίου Αθηνών.

Xρίστος Aλεξίου, Kαθηγητής Nεοελληνικής Φιλολογίας.

Τιτίκα Δημητρούλια, κριτικός λογοτεχνίας.

Σόνια Ιλίνσκαγια, Καθηγήτρια Νεοελληνικής Φιλολογίας, Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων.

Μήτσος Κασόλας, Συγγραφέας

Βαγγέλης Χατζηβασιλείου, κριτικός λογοτεχνίας στην εφημ. Ελευθεροτυπία.

Δημήτρης Ραυτόπουλος, κριτικός λογοτεχνίας.

Ερατοσθένης Καψωμένος, Καθηγητής Νεοελληνικής Φιλολογίας ,Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων,

Δημήτρης Αγγελάτος, Καθηγητής Θεωρίας Λογοτεχνίας και Συγκριτικής Φιλολογίας, Τμήμα Βυζαντινών και Νεοελληνικών Σπουδών, Πανεπιστήμιο Κύπρου.

Μπενάτσης Απόστολος, Αν. Καθηγητής Νεοελληνικής Φιλολογίας Πανεπιστημίου Ιωαννίνων.

Ιφιγένεια Τριάντου, Επίκ. Καθηγήτρια στο Παιδαγωγικό Τμήμα Νηπιαγωγών, Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων

Τάκης Καρβέλης, κριτικός λογοτεχνίας, ποιητής .

Το Σάββατο 15 Δεκεμβρίου 2007 στις 19:00 θα προβληθεί η ταινία της Δέσποινας Καρβέλα για τον Αντρέα Φραγκιά.

Την ίδια μέρα από τις 19:30 -21:00 θα γίνει συζήτηση με θέμα:

Ο Αντρέας Φραγκιάς και η μεταπολεμική πεζογραφία

Συμμετέχουν :Αλέξης Ζήρας, κριτικός λογοτεχνίας : Μένης Κουμανταρέας συγγραφέας, Κώστας Ακρίβος συγγραφέας, Βαγγέλης Ραπτόπουλος, συγγραφέας,
Συντονίζει ο δημοσιογράφος Γιάννης Μπασκόζος Διευθυντής του περιοδικού Διαβάζω.
H συζήτηση θα δημοσιευτεί σε επόμενο τεύχος του περιοδικού.
Οι εργασίες του συνεδρίου θα βιντεοσκοπηθούν και θα αναρτηθούν στον δικτυακό τόπο του Διαπολιτισμού(http://www.diapolitismos.gr/).
Περισσότερες πληροφορίες για την ζωή και το έργο του Αντρέα Φραγκιά στον δικτυακό τόπο: http://www.fraghias.blogspot.com/
Τις επόμενες μέρες θα σταλεί και το πρόγραμμα του συνεδρίου.

_____________________________
Γραμματεία συνεδρίου, πληροφορίες :Γιάννης Η. Παππάς, Σπερχειού 31 Πάτρα.Τηλ.2610-450967, κιν.6936-666802.E-mail:gpappas1962@yahoo.gr

Απόσπασμα από τον Λοιμό

2007-11-14T13:54:00.000-08:00

Ένα μεσημέρι όμως τα μεγάφωνα σάλπισαν προσοχή. Όλα έδειχναν πως κάτι σοβαρό θα ανακοινωθεί. Καθετί, όμως, λέγεται πολύ σοβαρά κι έτσι, πάλι, κανείς δεν έδωσε σημασία. Καινούργια σφυρίγματα, προσταγές, θούρια και παιάνες για ν΄ αναγγελθεί η απόφαση:

«Μπροστά στο φοβερό κίνδυνο που διατρέχουμε - για την υγεία την καλή διαβίωση και τον πολιτισμό- πρέπει να αντιμετωπίσουμε τη φοβερή επίθεση, να εξοντώσουμε το μίασμα και ν'απαλλάξουμε τον τόπο από την απειλή! Στον αγώνα αυτόν θα μετρηθεί η συμβολή εκάστου και θα αποκαλυφθούν οι αδιάφοροι. Πρέπει να εξοντώσουμε τις μύγες! Προς τούτο έκαστος υποχρεούται, ως ελάχιστον αντίτιμο για να απολαμβάνει τα αγαθά του τόπου, να παραδίδει τουλάχιστον είκοσι μύγες την ημέρα. Οι απρόθυμοι θα υποστούν βαρύτατες κυρώσεις».

Η διαταγή αναλύθηκε εξαντλητικά, για να μην υπάρχει καμία αμφιβολία. Όποιος δεν φέρει το βράδυ τις είκοσι μύγες, μαύρη του μοίρα.«Θα τις συλλάβετε βεβαίως χωρίς να χαλαρωθεί, βεβαίως, στο ελάχιστο ο ρυθμός των άλλων εργασιών». Και όταν εδώ λέμε πρέπει, σημαίνει «πρέπει».

Ένας ειδικός ομιλητής εξήγησε σε επίσημη συγκέντρωση, για τη μεγάλη σταυροφορία που θα φέρει στον τόπο την κάθαρση και την εξυγίανση. Τόνισε το βαθύτερο νόημα της ευγενικής αυτής προσπάθειας, την αέναη πάλη με τις δυνάμεις του κακού, μίλησε για τους φορείς των ζωικών και ηθικών μολύνσεων, για τη λυτρωτική διαδικασία και την κάθαρση, για τις συμβολικές προεκτάσεις ένός τέτοιου χρέους.

Μετά τις πρώτες φράσεις κανείς πια δεν καταλάβαινε τι έλεγε. Η φωνή του παλλόταν από συγκίνηση καθώς μιλούσε για την «ηθική ανάπλαση, για τον εξαγνισμό των ψυχών από τις συντριπτικές αμαρτίες που βαραίνουν τις συνειδήσεις» και για την ανάγκη της καθημερινής εξιλαστήριας προσφοράς «ώστε ύστερα από αρκετούς αιώνες δοκιμασίας να είναι δυνατόν μερικοί άξιοι...»

Μίλησε πραγματικά με μεγάλη έξαρση και ανάταση, λίγο ακόμα και θ΄ αποκτούσε και αυτός φτερά να πετάξει.

Το άλλο πρωί,πριν ξεκινήσει ο πληθυσμός για τις εργασίες τους, το μεγάφωνο είπε με γλυκιά φωνή ένα παραμύθι σαν και αυτό που λένε στα παιδιά πριν κοιμηθούν. Εδώ συνηθίζονται τα πρωινά παραμύθια, για να κρατάνε όλες τις ώρες. Αφηγήθηκε με λίγα λόγια την ιστορία εκείνου του καλού βασιλιά που όταν έφτασε ναυαγός σ΄ένα έρημο νησί, βρήκε να το κατοικούν μόνο μερικά δαιμονισμένα τέρατα . Ύστερα από πολλούς και σκληρούς αγώνες ο καλός βασιλιάς νίκησε και υπόταξε τα κακά πνεύματα. Τα εξόντωσε, τα ημέρεψε.

Και το παραμύθι τελείωσε με αυτά τα λόγια:

«Καταλαβαίνετε βέβαια τι σημαίνει τούτος ο παλιός μύθος. Αυτοί που ενσαρκώνουν το πνεύμα του κακού είσαστε σεις! Το πνεύμα του καλού θα ασκήσει την αγαθότητα και την αμείλικτη δύναμή του για να υποτάξει τον δαίμονα... Θα μπορούσε βέβαια να τον σκοτώσει, θα ήταν το πιο εύκολο. Υπάρχουν πολλά και αποτελεσματικά φάρμακα μέσα θανάτου, τα ξέρουμε όλα. Για τις μύγες τα δραστικά φάρμακα, και για τις άλλες περιπτώσεις τα όπλα. Εμείς δεν χρειαζόμαστε άλλους νεκρούς. Τι να τους κάνουμε; Δεν θα είχε καμία αξία η αποστολή μας... εμείς θέλουμε να εξ...ξοντώσουμε και να συντρ...ρίψουμε ουσιαστικά όχι τους ευτελείς φορείς, αλλά τον ίδιο τον δαίμονα [...]

Πόλεμος και αντιπολεμικό πνεύμα

2007-11-14T13:50:00.000-08:00

Επί μία σχεδόν πεντηκονταετία, από την εμφάνιση της Γενιάς του '30, η οποία πύκνωσε εντυπωσιακά τις τάξεις ενός μέχρι τότε εμφανώς αραιοκατοικημένου πεδίου, ως τη Μεταπολίτευση του 1974, που οδήγησε αργά αλλά σταθερά στο σημερινό κλίμα της ανάδειξης της καθημερινότητας και της ιδιωτικής ζωής, η νεότερη ελληνική πεζογραφία συνδέθηκε στενά με τον πόλεμο και τις ποικίλες επιπτώσεις του τόσο στο συλλογικό όσο και στο ατομικό επίπεδο. Η Ελλάδα βρέθηκε πολλές φορές κατά τη διάρκεια του 20ού αιώνα στη δίνη του πολέμου (από τον Α' Παγκόσμιο και τους Βαλκανικούς ως τη Μικρασιατική Καταστροφή, το Β' Παγκόσμιο και τον πολύνεκρο Εμφύλιο), και οι συγγραφείς (όλες οι γενιές που στάθηκαν μάρτυρες ή και συμμέτοχοι των γεγονότων) ήταν φυσικό να παρακολουθήσουν από κοντά τις εξελίξεις, αποτυπώνοντας, με τον έναν ή με τον άλλο τρόπο, το ρόλο και τις συνέπειές τους σε μια κοινωνία η οποία χρειάστηκε, σε πλήθος περιπτώσεων, ν' αλλάξει με ιλιγγιώδεις ρυθμούς τους στόχους και τις ανάγκες της.Η έμμεση καταγγελία της καταστροφής και του πόνουΗ περίπλοκη κι εκτεταμένη συμμετοχή της πεζογραφίας μας σ' ένα μεγάλο όγκο εξωτερικών και εσωτερικών πολεμικών συρράξεων δεν υιοθέτησε, ωστόσο, παρά σπανίως ένα ευθέως και ριζικά αντιπολεμικό πνεύμα. Ισως επειδή οι συγγραφείς θεώρησαν εναργέστερο να υποδείξουν μόνον διά της πλαγίου το ζόφο και την καταστροφή του πολέμου, ίσως, πάλι, επειδή η πίστη των περισσοτέρων, τουλάχιστον σε ό,τι αφορά τη Γενιά του '30, σ' ένα αμιγές ελληνικό ιδεώδες δεν επέτρεψε σαφείς αποστάσεις από τις ιδεολογικές συμβολοποιήσεις των διάφορων εθνικών περιπετειών. Η εναντίωση, παρ' όλα αυτά, στον πόλεμο εμφανίζεται, έστω και εμμέσως, σε ορισμένους από τους σημαντικότερους πεζογράφους του Μεσοπολέμου. Στην «Ιστορία ενός αιχμαλώτου» (1929) του Στρατή Δούκα, η οδύνη και ο αφανισμός της Μικρασιατικής Καταστροφής του 1922 ενσαρκώνονται στο πρόσωπο του Νικόλα Κοζάκογλου, που συλλαμβάνεται από τους Τούρκους και δίνει τιτάνιο αγώνα προκειμένου να μείνει σώος, να δραπετεύσει και να γυρίσει κάποια στιγμή ασφαλής στα πατρώα εδάφη. Η Μικρασιατική Καταστροφή, μαζί με τη στέρηση της ελευθερίας, την ηθική εξαχρείωση και την καταπάτηση κάθε είδους ατομικής αξιοπρέπειας είναι παρούσες και στο «Νούμερο 31328» (1931) του Ηλία Βενέζη, όπου ένας αιχμάλωτος πολέμου αντιμετωπίζει ολόκληρο το φάσμα της απαξίωσης, κλεισμένος (και ανήμπορος για οποιαδήποτε αντίδραση) σε στρατόπεδο εργασίας της Ανατολίας.Με το «Πλατύ ποτάμι» (1946) ο Γιάννης Μπεράτης πλησιάζει περισσότερο το αντιπολεμικό πνεύμα. Ο αφηγητής του παίρνει μέρος στον ελληνοϊταλικό πόλεμο του 1940 δίχως καμία διάθεση να ενστερνιστεί τις ενθουσιώδεις διακηρύξεις της παντί τρόπω και κόπω υπεράσπισης της πατρίδας. Δεν μπορεί, όμως, εκ παραλλήλου, να σταθεί ασυγκίνητος (κι εδώ ανιχνεύεται το κεντρικό μήνυμα του έργου) μπροστά στην εποποιία των απλών στρατιωτών, που πέφτουν στο μέτωπο με σπάνια αυταπάρνηση και αυτοθυσία, ξοδεύοντας αλόγιστα ποταμούς αίματος. Είναι κι αυτό ενδεχομένως μια διαμεσολαβημένη μαρτυρία για την οργανωμένη φρίκη και την ανατριχιαστική αντάρα του πολέμου. Και από τα αλβανικά χαρακώματα του πολύπαθου 1940, στη Μακεδονία του Α' Παγκοσμίου Πολέμου και στην άμεση, αφτιασίδωτη και, πρωτίστως, ορκισμένη έως εσχάτων καταγγελία του μιλιταρισμού από το μοναδικό εκπρόσωπο της Γενιάς του '30 που δοκιμάζει να φτάσει τόσο μακριά: Τον Στρατή Μυριβήλη και την πρώτη έκδοση (1924) της «Ζωής εν τάφω». Ο Μυριβήλης αγνοεί επιδεικτικά πατρίδα, εθνικές αξίες και πατρογονικές αρετές ή παραδόσεις. Μοναδικό του κριτήριο, η σημασία της ανθρώπινης ζωής, που σπαράζει κάτω από το καυτό ατσάλι, και χάνεται εν ριπή οφθαλμού, χωρίς κανείς να νοιάζεται για την τύχη της. Αυτά, όμως, μόνο το 1924. Στις διαδοχικές επανεκδόσεις του μυθιστορήματος, από το 1930 έως και το 1955, ο Μυριβήλης θα αποσύρει βαθμιαία όλα τα επίμαχα χωρία, για να υποστείλει στο τέλος (στο πλαίσιο, προφανώς, της σφυρηλάτησης μιας εθνικότερης εικόνας του έργου του) όλους τους αντιπολεμικούς του τόνους.Το δράμα του Εμφυλίου και η άρνηση της αλήθειας και των δύο πλευρώνΟ τερματισμός του Β' Παγκοσμίου βρίσκει την Ελλάδα στο χείλος του Εμφυλίου, ο οποίος δεν αργεί να ξεσπάσει με πρωτοφανή μανία και ένταση. Τα τελικά αποτελέσματα της τρίχρονης σύγκρουσης (1946 - 1947) είναι τόσο καταλυτικά ώστε δεν αφήνουν το παραμικρό περιθώριο στους νεότερους συγγραφείς για άλλους προσανατολισμούς. Η εμπειρία του Β' Παγκοσμίου δεν βγαίνει από τον εποπτικό τους έλεγχο, αλλά περνάει οπωσδήποτε στην εξωτερική περιφέρεια: μετατρέπεται σε συνοδευτικό φόντο του Εμφυλίου, ο οποίος καταλαμβάνει εξ ολοκλήρου την κεντρική σκηνή. Και είτε στην Αριστερά ανήκουν οι μεταπολεμικοί πεζογράφοι είτε στη νικητήρια παράταξη, το μέλημά τους είναι το ίδιο: να δείξουν πόντο πόντο το εμφυλιακό δράμα, να αποκαλύψουν μία προς μία τόσο τις φανερές του πτυχές όσο και τις αφανείς διαστάσεις του. Και υπό αυτή την έννοια, μυθιστοριογράφοι και διηγηματογράφοι όπως ο Αντρέας Φραγκιάς, ο Δημήτρης Χατζής, ο Αλέξανδρος Κοτζιάς, ο Νίκος Κάσδαγλης, ο Ρόδης Ρούφος και ο Αρης Αλεξάνδρου (ή και οι μεταγενέστεροι Θανάσης Βαλτινός και Χριστόφορος Μηλιώνης), για να παραμείνουμε σε κάποια από τα πιο αιχμηρά ονόματα της περιόδου, διαπνέονται και πάλι από μιαν έμμεσα αντιπολεμική διάθεση: η εργώδης κριτική αναπαράσταση του Εμφυλίου είναι και ειδική κριτική του πολέμου σε μιαν από τις πλέον απεχθείς μορφές του - εκείνη της εσωτερικής διαμάχης και αλληλοεξόντωσης.Ανοιχτά και χωρίς μεσολαβήσεις, μέσα από ένα βιβλίο καθαρώς πολιτικής προπαγάνδας, δίχως αφηγηματικούς χαρακτήρες και επινόηση μύθου ή πλοκής, ο Εμφύλιος καταγγέλλεται μόνο από τον Ρένο Αποστολίδη. Στην «Πυραμίδα 67» (1950), που γράφεται σε πύρινη γλώσσα, επί τη βάσει σημειώσεων σε πακέτα τσιγάρων, όταν ο συγγραφέας μετέχει ως «λοιπός οπλίτης» των κυβερνητικών δυνάμεων στις μάχες με το Δημοκρατικό Στρατό επί των ορεινών όγκων της Μουργκάνας, η αλήθεια και των δύο πλευρών αίρεται κατά τη μέθοδο του Μυριβήλη: καμιά ιδεολογία, με όσα και όποια οράματα δικαιοπραξίας κι αν αγωνίζεται, δεν μπορεί να υπερβαίνει το βάρος του ανθρωπίνου προσώπου. Κι εδώ ασφαλώς επιστρέφουμε από την ειδική στη γενική κριτική του πολέμου και των καταιγιστικών, πέρα ως πέρα διαλυτικών συνεπειών του.Ρητά ή όχι αντιπολεμική, η νεότερη ελληνική πεζογραφία δεν δίστασε να βάλει βαθιά το μαχαίρι σε ό,τι ταλάνισε επί δεκαετίες (με τεράστια επιμονή και πίεση) ένα εξαιρετικά ταραγμένο ιστορικό, πολιτικό και κοινωνικό τοπίο. Κι ο καθένας μπορεί, βεβαίως, να προχωρήσει αβίαστα στα συμπεράσματά του σχετικά με την εγρήγορση, την ετοιμότητα αλλά και την αποτελεσματικότητά της.

ΒΑΓΓΕΛΗΣ ΧΑΤΖΗΒΑΣΙΛΕΙΟΥ

ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ - 09/05/2003

Ερωτήσεις Αξιολόγησης της Γ Λυκείου

2007-11-13T23:02:00.000-08:00

1. ΚΕΙΜΕΝΟ
Αντρέας Φραγκιάς: Λοιµός
(Κ.Ν.Λ. Γ΄ Λυκείου, σσ. 168-173)

2. ΠΑΡΑ∆ΕΙΓΜΑΤΑ ΕΡΩΤΗΣΕΩΝ
2.1.
Στοιχεία που αφορούν στο συγγραφέα, λογοτεχνικό περιβάλλον και λοιπά γραµµατολογικά στοιχεία:
1. Το έργο του Αντρέα Φραγκιά Ο Λοιµός γράφτηκε το 1972. Πώς συνδέεται, κατά τη γνώµη σας, το µυθιστόρηµα µε το πολιτικό καθεστώς της εποχήςεκείνης;
2. Ο συγγραφέας έζησε τη ζωή του πολιτικού εξόριστου. Πιστεύετε ότι εκφράζει µέσα από το Λοιµό αυτή την εµπειρία του;
3. “Κύριο χαρακτηριστικό της γραφής του Αντρέα Φραγκιά υπήρξε η ρεαλιστική απεικόνιση της πραγµατικότητας. Στο Λοιµό η πραγµατικότητα, στην οποία παραπέµπει, χάνει τα αναγνωρίσιµα στοιχεία της”
1
. Συµφωνείτε µε την άποψη αυτή; Να αιτιολογήσετε τη γνώµη σας µε βάση το κείµενο.
2.2.
∆οµή του κειµένου, επαλήθευση ή διάψευση µιας κρίσης µε βάση το κείµενο, εκφραστικά µέσα και τρόποι του κειµένου (υφολογική διερεύνηση, αφηγηµατικές λειτουργίες, επιλογές του δηµιουργού σε διάφορα επίπεδα γλωσσικής ανάλυσης):
1. Σε ποιες ενότητες µπορεί να χωριστεί το απόσπασµα;
2. Στο απόσπασµα παρακολουθούµε την εκτέλεση µιας παράλογης, εξευτελιστικής διαταγής από τους κρατούµενους σ’ ένα στρατόπεδο συγκέντρωσης. Πώς λειτουργεί η διαταγή στις καταστάσεις που θα αντιµετώπιζαν οι κρατούµενοι στο µέλλον;
3. Ποιο είναι το βασικό θέµα του αποσπάσµατος; Πώς συνδέεται µε τον τίτλο του µυθιστορήµατος Ο Λοιµός;
1
Καρβέλης Τ., ∆εύτερη Ανάγνωση, εκδ. Σοκόλη, Αθήνα 1991, σ. 153.
170
4. Ποιες αφηγηµατικές τεχνικές διακρίνετε στο απόσπασµα;

5. Συνδέονται µεταξύ τους τα περιστατικά που αποτελούν τη δοµή τουαποσπάσµατος; Να σχολιάσετε την απάντησή σας.
6. Τα πρόσωπα του µυθιστορήµατος δεν έχουν όνοµα. Τι θέλει να υποδηλώσει
µ’ αυτό ο δηµιουργός;
7. Ποιο είναι το κυρίαρχο στοιχείο στις εικόνες του κειµένου; Ποια θέση έχουν
στο απόσπασµα;
8. Ο Λίνος Πολίτης γράφει ότι “… το θέµα του Λοιµού είναι καθαρά πολιτικό,
όπου δίνεται µε αδρές γραµµές η κόλαση της επιστηµονικά οργανωµένης απανθρωπιάς της εποχής µας”. Να σχολιάσετε την άποψη αυτή µε βάση το κείµενο

.
2.3.
Σχολιασµός ή σύντοµη ανάπτυξη χωρίων του κειµένου:
1. “Ένας ειδικός οµιλητής ... µίλησε για τους φορείς των ζωικών και των ηθικών µολύνσεων, για τη λυτρωτική διαδικασία και την κάθαρση, για τις συµβολικές προεκτάσεις ενός τέτοιου χρέους”. Να σχολιάσετε το παραπάνω χωρίο και να εξηγήσετε τι υπαινίσσεται ο συγγραφέας µε τη λυτρωτική διαδικασία και την κάθαρση.
2. Τι συµβολίζει, κατά τη γνώµη σας, η εξόντωση των µυγών και τι αντιπροσωπεύουν οι τελευταίες στο απόσπασµα;
3. Τόσο το καθήκον εξόντωσης των µυγών, όσο και η υλοποίηση του υπόλοιπου έργου αποβαίνουν µάταια, αφού ουσιαστικά οι κρατούµενοι παράγουν έργο χωρίς χρησιµότητα. Γιατί, κατά τη γνώµη σας, ασχολούνται µε έργα που δεν έχουν πρακτική ωφέλεια;
4. Πώς περιγράφονται οι βασανιστές; Τι συµβολίζουν οι άσπρες µπλούζες που φοράνε;
5. Πώς εκφράζεται, κατά τη γνώµη σας, το παράλογο στο εξεταζόµενο κείµενο και πώς συνδέεται µε την πραγµατικότητα που βιώνουν οι κρατούµενοι;

“Η κριτική έχει επισηµάνει την αφηγηµατική τεχνική του συγγραφέα που συνηθίζει να κατακερµατίζει την αφήγησή του σε πολλά µικρά επεισόδια, φωτίζοντας κάθε φορά ένα µικρό κοµµάτι τηςζωής των προσώπων του, ενώ ο ρεαλισµός υποχωρώντας από βιβλίο σε βιβλίο δίνει τη θέση τουσε σύµβολα και αλληγορίες”.
Πολίτης Λ., Ιστορία της Νεοελληνικής Λογοτεχνίας, εκδ. Μορφωτικό Ίδρυµα Εθνικής Τραπέζης, Αθήνα, 1985, σ. 354.
6. Να εντοπίσετε και να σχολιάσετε ένα χωρίο του κειµένου στο οποίο να φαίνεται ο τρόπος ζωής των κρατουµένων.
7. Γιατί δεν δίνεται, κατά τη γνώµη σας, συγκεκριµένος χώρος και χρόνος δράσης

2.4.
Σχολιασµός αδίδακτου λογοτεχνικού κειµένου:Μ. Λουντέµης: Οδός Αβύσσου αριθµός 0

“... Η φρίκη της Μακρόνησος δε χωράει σε βιβλία. ∆ιαβάζεται µόνο µες στα µάτια των τρελών της. Μόνο τ’ αυτιά του Λαυρίου πρόφτασαν στην αρχή, ν’ αρπάξουν κάτι ξεφτίδια απ’ τις φωνές... Στην αρχή, γιατί αργότερα ράγισαν κι αυτά και δεν άκουαν πια τίποτα. Κι έτσι απόµειναν µόνο οι σκύλοι -µε το προφητικό τους ένστικτο- να σκορπούν απ’ τους καρβουνοσωρούς τις οιµωγές τους, σα µαύρους χρησµούς που έβγαιναν απ’ τα σπλάχνα του προαιώνιου ζώου.
Απ’ το Λαύριο οι δήµιοι φαίνουνταν µικροί ... Κι ήταν για να σαστίζεις πώς τόσο µικροί δήµιοι κάνανε τόσο µεγάλα εγκλήµατα. Μα το έγκληµα ποτέ δεν µετριέται µε τον πήχυ. Γιατί ποτέ το έγκληµα δεν έχει το ανάστηµα του κακούργου. Πάντα είναι µεγαλύτερό του. Γιατί ένας πραγµατικός κακούργος ποτέ δεν κάνει µόνο ένα έγκληµα. Πόσο µάλλον στη Μακρόνησο όπου είχε καταργηθεί η τιµωρία. Γιατί κι αυτό έγινε στη Μακρόνησο. Χωρίσανε το έγκληµα απ’ τον κολασµό και αντιστρέψανε τους όρους. Ρίξανε τον κολασµό στα θύµατα και τον έπαινο στους κακούργους. Έτσι τους βοήθησαν να κάνουν το έγκληµα ψυχαγωγία και πρωινή γυµναστική. Όταν όµως ένας άνθρωπος συνηθίσει να διασκεδάζει µε το αίµα που τρέχει, µε τίποτα πια στο εξής δεν µπορεί να διασκεδάσει.
(απόσπασµα)
Να συσχετίσετε το παραπάνω απόσπασµα µε το εξεταζόµενο κείµενο. Να σχολιάσετε το ρόλο των βασανιστών, όπως προβάλλεται κι από τα δύο αποσπάσµατα.
Βλ. εισαγωγικό σηµείωµα σχολικού βιβλίου, σ. 168.
Λουντέµης Μ., Οδός Αβύσσου αριθµός 0, εκδ. ∆ωρικός, σ. 203.

3. ΠΑΡΑ∆ΕΙΓΜΑΤΑ ΕΡΓΑΣΙΩΝ ΓΙΑ ΤΟ ΣΠΙΤΙ
1. Να σχολιάσετε το περιεχόµενο των κηρυγµάτων των βασανιστών και να τα συσχετίσετε µε την όλη παρουσία τους στο κείµενο.
2. Αντιστέκονται οι κρατούµενοι στους βασανιστές και στο καθεστώς που επικρατεί; Με ποιον τρόπο;
3. Ο Τάκης Καρβέλης υποστηρίζει ότι “... το έργο του Αντρέα Φραγκιά αποτελεί ένα ενιαίο µυθιστόρηµα εν προόδω, στη διαδροµή του οποίου παρακολουθούµε τη βαθµιαία και αναπότρεπτη φθορά των συνειδήσεων, την καταπάτηση της ανθρώπινης αξιοπρέπειας και την µετατροπή ενός ολόκληρου λαού σε άβουλο πλήθος”
. Να σχολιάσετε το κλίµα του παραλογισµού που επικρατεί και να εκφράσετε τη γνώµη σας για το πολιτικό σύστηµα και τις σωφρονιστικές µεθόδους που χρησιµοποιούνταν.
Καρβέλης Τ., “Η πραγµατικότητα και η µετάπλασή της στο µυθιστορηµατικό έργο του Αντρέα Φραγκιά”, π. Ελίτροχος, τχ. 7, Φθινόπωρο 1995, σσ. 186-192.

Μέλπω Αξιώτη: 30 χρόνια από τον θάνατό της

2007-11-13T13:11:00.000-08:00

Η Μέλπω Αξιώτη, αυτό το ξερακιανό και σκαμμένο προσωπείο, πίσω από το οποίο κρυβόταν μια γενναία ψυχή και μια αγωνιώσα καρδιά, χανόταν πριν από τριάντα χρόνια στις 22 Μαΐου 1973. Με σύντροφο τη φτώχεια, που την απάλυναν οι φίλοι της, Νανά Καλλιανέση, Αντρέας Φραγκιάς και Γιάννης Ρίτσος, έπαψε να αναπνέει στον ρυθμό του κόσμου. Γόνος επώνυμης οικογένειας της Μυκόνου, είδε το φως στο κυκλαδίτικο νησί στις 15 Ιουλίου 1905. Την Αξιώτη τη διαβάζουμε μέσα από τα βιώματα του παιδιού και της έφηβης στο περιβάλλον των Κυκλάδων, από το οποίο ψυχολογικά δεν αποκόπηκε ποτέ. Η Αννα Ματθαίου και η Πόπη Πολέμη, μελετώντας τα Αρχεία Σύγχρονης Κοινωνικής Ιστορίας («Διαδρομές της Μέλπως Αξιώτη. 1947 - 1955», «Θεμέλιο», 1999), ανέσυραν ένα αυτοβιογραφικό κείμενο της Μέλπως Αξιώτη, χρονολογημένο το 1953. «Ο παππούς μου», γράφει, «μ' είχε μάθει ν' αγαπώ τον λαό (...). Είχε γράψει κι' ο ίδιος πολλά μυκονιάτικα διηγήματα γεμάτα αγάπη για τον φτωχό κόσμο κι' ήταν ο πρώτος που έκαμε γνωστή στην Ελλάδα τη ρούσσικη φιλολογία με μεταφράσεις στη δημοτική του Πούσκιν, Λέρμοντοφ, Τολστόι. Ο πατέρας μ' είχε μάθει ν' αγαπώ τη Ρωσία, όπου είχε γεννηθεί κι' ο ίδιος και μεγάλωσε. Τον αγαπούσα λοιπόν τον λαό, την αγαπούσα και τη Ρωσία, και σίγουρα οι δυο αγάπες μαζί μ' είχανε πάει εμένα πια ίσαμε το ΚΚΕ. Είχα δηλαδή κάμει νερά, είχα φύγει από την τάξη μου». Η Αξιώτη περνάει το 1936 στις τάξεις της Αριστεράς, περισσότερο από ιδιοσυγκρασία και λιγότερο από ιδεολογική προετοιμασία. Δυο χρόνια μετά εκδίδει το πρώτο της βιβλίο, «Δύσκολες νύχτες», ένα μυθιστόρημα μοντερνιστικό που η κυκλοφορία του συνέπεσε με την πρωτοπορία στα μητροπολτικά κέντρα. Από το ίδιο αυτοβιογραφικό κείμενο: «Η λογοκρισία τού Μεταξά έσβυσε φράσεις εδώ κι' εκεί, μ' όλο που ήταν γραμμένο για να μπορεί να περάσει. Ετυχε νά 'χει προκηρυχτεί τότε ένας διαγωνισμός για την καλύτερη γυναικεία πεζογραφία της χρονιάς, και το βιβλίο μου πήρε το βραβείο. Κριτική επιτροπή ήταν ο Καρθαίος, ο Αλκης Θρύλος, η Τατιάνα Σταύρου, ο Θεοτοκάς και ο Βενέζης. Κανείς δεν είχε ώς τότε ακούσει τ' όνομά μου μες στους φιλολογικούς κύκλους, κανείς δεν ήξερε τι καπνό φουμάρω (...). Ο Γρηγόριος Ξενόπουλος έφτασε μάλιστα να γράψει πως ύστερα από 500 χρόνια οι "Δύσκολες νύχτες" θα παραμένουν ένα αξεπέραστο πρότυπο για την ελληνική λογοτεχνία». Το 1939, εκδίδει το πρώτο ποιητικό της βιβλίο, «Σύμπτωση», που θα επαινεθεί από ομοϊδεάτες και μη. Στα ποιήματά της κατεβαίνει στο ορυχείο της ντοπιολαλιάς και ανασύρει και το γεφυρώνει με τολμηρούς ρητορικούς τρόπους που την φέρνουν κοντά στον υπερρεαλισμό. Θα περάσουν αρκετά χρόνια, ώστε να επανέλθει με ποιήματα: «Κοντραμπάντο» (1959) και «Θαλασσινά» (1962). Εν τω μεταξύ, έχει έρθει σε επαφή με τους αθηναϊκούς λογοτεχνικούς κύκλους και έχει ενταχθεί στο ΕΑΜ. Από το 1947 ώς τον επαναπατρισμό της, τον Δεκέμβριο του 1964, έζησε σε Παρίσι, Δρέσδη, πρώην Ανατολικό Βερολίνο, Βαρσοβία, Βουλγαρία, όπου εργάστηκε υπέρ του οράματος με αριστερά χαρακτηριστικά. Από την εξορία στέλνει τα πονήματά της στην Επιτροπή Διαφώτισης της Κεντρικής Επιτροπής του ΚΚΕ, η οποία προσπαθεί να περάσει τον μαρξιστικό χαλινό στο πρωτοποριακό έργο της Αξιώτη. Τα διηγήματα «Σύντροφοι, καλημέρα!» (1953) θα περάσουν από σαράντα κύματα λογοκρισίας μέχρι να εκδοθούν. Αλλα βιβλία της, τα μυθιστορήματα «Θέλετε να χορέψομε Μαρία;» (1940), «Εικοστός αιώνας» (1946), τα διηγήματα «Το σπίτι μου» (1965), το αυτοβιογραφικό «Η Κάδμω» (1972), τα χρονικά «Απάντηση σε πέντε ερωτήματα», «Οι Ελληνίδες φρουροί της Ελλάδας», «Πρωτομαγιές 1886 - 1945» (1945), το δοκίμιο «Μια καταγραφή στην περιοχή της λογοτεχνίας» (1983). Μετέφρασε Γκόρκι, Τσέχοφ, Ραντιγκέ, Ιονέσκο κ.ά.

ΒΑΣΙΛΗΣ Κ. ΚΑΛΑΜΑΡΑΣ
ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ - 26/07/2003

Σημαντική απουσία στην έκθεση «Τα χρόνια της αμφισβήτησης»

2007-11-13T13:08:00.000-08:00

Της ΦΑΝΗΣ ΠΕΤΡΑΛΙΑ*

Αναμφίβολα, εξαιρετικά ενδιαφέρουσα η έκθεση «Τα χρόνια της αμφισβήτησης - Η Τέχνη του 1970 στην Ελλάδα», η οποία, οργανωμένη από το ΕΜΣΤ, παρουσιάστηκε στη νέα πτέρυγα του Μεγάρου Μουσικής.
Δεν θα αναφερθώ ούτε στα θετικά ούτε στα αρνητικά που τη χαρακτήρισαν. Θα περιοριστώ στην επισήμανση της απουσίας μιας, έστω και ελάχιστης, αναφοράς στο ρόλο που το Ιδρυμα Φορντ έπαιξε στα πολιτιστικά -και όχι μόνον- πράγματα του τυραννισμένου τότε τόπου μας.

Μανόλης ΑναγνωστάκηςΟύτε λέξη, τόσο στον κατάλογο όπου γίνεται λόγος για «Τέχνη και Πολιτική», για «Τέχνη και Κοινωνία», όσο και στο Χρονολόγιο, το οποίο αναρτημένο στην είσοδο μας πληροφόρησε για τα όσα σημαντικά συνέβησαν στο χώρο της Τέχνης εκείνα τα χρόνια. Σ' αυτή την έκθεση, όπως σημείωσε στη στήλη του εικαστικής κριτικής ο Χάρης Καμπουρίδης, «ο χρηματοδοτούμενος εκμοντερνισμός από το Ιδρυμα Φορντ αποσιωπάται».Ούσα από εκείνους οι οποίοι εξακολουθούν να επιμένουν στην πολυσήμαντη σημασία του φαινομένου «χορηγίες του Φορντ στην επταετία» και πιστεύοντας ότι η Ιστορία, όταν γράφεται, πρέπει να γράφεται χωρίς κενά, επισημαίνω -με αρκετά μάλιστα ερωτηματικά- την παράλειψη. Αλλωστε, από τις στήλες τής «Ε» είχα και παλαιότερα ασχοληθεί με το θέμα. Και τώρα, με αφορμή αυτή την οπωσδήποτε σημαντική έκθεση, επανέρχομαι. Ξαναθυμάμαι και ξαναγράφω:Φλας μπακ στις αρχές της δεκαετίας του '70. Οι συνταγματάρχες κυρίαρχοι, φυλακές, βασανιστήρια, λογοκρισία, διεθνής απομόνωση, ασφυξία. Απροκάλυπτος ο αντιαμερικανισμός του ελληνικού λαού. Και το Ιδρυμα Φορντ, «φιλότεχνο» και «φιλελεύθερο» -«το άλλο πρόσωπο της Αμερικής», όπως χαρακτηριζόταν από έγκριτους δημοσιογράφους- να εφορμά χωρίς ενδοιασμούς.Με ορμητήριο την αμερικανική πρεσβεία, είχε ενσκήψει παράλληλα με τη χούντα και είχε κατορθώσει το ακατόρθωτο: Με κόστος ελάχιστο να δημιουργήσει άλλοθι και να προπαγανδίσει επιτυχώς υπέρ των ΗΠΑ. Μοιράζοντας χρήματα σε καλλιτέχνες και πνευματικούς ανθρώπους που εμφανώς αποστρέφονταν το καθεστώς: συγγραφείς, ζωγράφους, γλύπτες, ποιητές, σκηνοθέτες, μουσικούς, ακαδημαϊκούς, δασκάλους, εκδότες, κάθε λογής δημιουργούς και διανοούμενους. Οι οποίοι, για να εκπληρούν τους όρους, έπρεπε να είναι διακεκριμένοι, προοδευτικοί και, ει δυνατόν, αντιφρονούντες. Μέχρι και τα αντιστασιακά «Δεκαοχτώ Κείμενα» ψιθυριζόταν ότι είχε βρει τρόπο να «υποστηρίξει».Γιατί όλοι αυτοί ενέδιδαν; Αλλοι γιατί ίσως είχαν ελαφριά τη συνείδηση, άλλοι από άγνοια, άλλοι από πραγματική ένδεια. Το σίγουρο είναι ότι όλοι το έκρυβαν.Η διαδικασία ήταν η εξής: Κάποιος από την ηγεσία του Ιδρύματος ή ένας ήδη «μυημένος» έκανε διακριτικά την προσέγγιση, ακολουθούσε η αίτηση, η απάντηση και τέλος η επιταγή (300.000 δραχμές) ή κάποιες φορές μια υποτροφία στο εξωτερικό. Υποτίθεται ότι όλα γίνονταν με μεγάλη μυστικότητα ενώ τεχνηέντως τα ονόματα διέρρεαν, σμπαραλιάζοντας νεύρα, προκαλώντας ντροπή, ενοχές. Και το κυριότερο, απομυθοποιώντας μύθους, ανθρώπους, πρότυπα, αξίες. Ο κατάλογος από στόμα σε στόμα, μέρα με τη μέρα, μάκραινε.Ενώ παράλληλα ξεσπούσε ένας καταστροφικός πόλεμος στην κοινωνία των ανθρώπων της Τέχνης και της διανόησης. Ενας σκληρός, διχαστικός πόλεμος, μεταξύ εκείνων που έλεγαν το «ναι» και των άλλων που υποστήριζαν το «όχι».Ανάμεσα σε εκείνους που ύψωσαν θαρραλέα φωνή καταγγελίας, ο σκηνοθέτης Γιώργος Μιχαηλίδης, η Μαριέττα Ριάλδη, ο Στέφανος Ληναίος, οι εκδότες Γιώργος Χατζόπουλος και Λεωνίδας Χρηστάκης, ο Κώστας Χατζηαργύρης. Από μακριά ο Κώστας Γαβράς, που από το Παρίσι μάς έστελνε το στρατευμένο αμερικανικό περιοδικό«Ramparts», μας αποκάλυπτε τη δράση μιας τρομακτικής διεθνούς συνωμοσίας τής CIA, η οποία στοχεύοντας σε καλλιτέχνες και διανοούμενους, με όχημα το Ιδρυμα Φορντ και πρόσχημα τα ευγενέστερα των ιδανικών, σκόρπιζε χρήματα ανά την υφήλιο, εξασφάλιζε ανοχή και έφτανε να προετοιμάζει μέχρι και πραξικοπήματα τύπου Ινδονησίας, με 600.000 σφαγιασθέντες ανθρώπους. Είχαμε συγκλονιστεί.ΗΛιλή Ζωγράφου, τον Γενάρη του '73, απηύθυνε προς το δραστήριο αντιπρόεδρο του Ιδρύματος Μάικλ Λάστρι (ο οποίος είχε δημόσια επιτεθεί στον Αλέξη Μινωτή) την ακόλουθη ανοιχτή επιστολή:«Εξι χρόνια τώρα κυκλοφορείτε αόρατος ανάμεσά μας. Προσεγγίσατε, παρασύρατε, υποσχεθήκατε, βάλατε σε πειρασμό, κλονίσατε συνειδήσεις, γκρεμίσατε υπολήψεις. Πώς; Μοιράζοντας λεφτά, ταξίδια και υποσχέσεις για ένα απώτερο μέλλον. Και όλο και μεγάλωνε η λίστα. Χρειαζόσασταν ονόματα. Ηχηρά. Και έντιμα. Και συμβολικά για το πλήθος. Πολύτιμα και αναγκαία για τη μαζική συνείδηση. Ολους που είχαν ή που θα μπορούσαν να αναπτύξουν ένα σύστημα, τους περάσατε από την προκρούστεια φορντιανή οικονομική χορηγία. Ολα κάτω. Να μη βρούμε τίποτα όρθιο την ώρα της Κρίσης. Γιατί το ξέρετε ότι η κρίση θα έρθει...».Ποτέ δεν τους μάθαμε όλους όσοι αρνήθηκαν τα αργύρια από τα φανερά «μυστικά κονδύλια» της αμερικανικής πρεσβείας εκείνης της εποχής. Το σίγουρο είναι ότι ανάμεσά τους ήταν ο Ανδρέας Φραγκιάς, ο Σάκης Καράγιωργας (ο οποίος τα επέστρεψε) και ο Μανόλης Αναγνωστάκης.* Δημοσιογράφος, μέλος του Δ.Σ. της ΕΣΗΕΑ
ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ - 06/05/2006

Γ. ΚΟΝΤΟΣ:«Μόνο οι παραλογοτέχνες μιλάνε για κυκλώματα»

2007-11-13T12:57:00.001-08:00

Της ΣΤΑΥΡΟΥΛΑΣ ΠΑΠΑΣΠΥΡΟΥ (spapa@enet.gr)

Συμπληρώνοντας φέτος τριάντα χρόνια θητείας στον «Κέδρο», ο ποιητής Γιάννης Κοντός μπορεί να το καυχηθεί: «Είμαι ο αρχαιότερος επαγγελματίας αναγνώστης στην Αθήνα», λέει, και ξεπροβοδίζει τον πρώτο... πελάτη που ήρθε ν' αφήσει έναν φάκελο στα χέρια του πρωί πρωί. «Κάθε μέρα το ίδιο γίνεται. Ολοι θέλουν να μου παραδίδουν προσωπικά τα χειρόγραφά τους. Αλλά δεν παραπονιέμαι. Την αγάπησα πολύ αυτή τη δουλειά, μ' όλα τα ρίσκα της. Και μου έγινε απαραίτητη. Οταν λείπω με άδεια νιώθω άσχημα. Καμιά φορά σκέφτομαι να φέρω ένα ράντζο και να περάσω εδώ μια νύχτα!».Στον «Κέδρο» της Νανάς Καλλιανέση σύχναζε από φοιτητής. «Κοιτούσα με δέος τον Ρίτσο, τον Βάρναλη, τη Μέλπω Αξιώτη αλλά και νεότερους, όπως τον Κουμανταρέα ή τον Αμπατζόγλου, κι ήθελα να γίνω σαν κι αυτούς. Κι όταν το '70 ετοιμαζόμουν να εκδώσω το πρώτο μου βιβλίο, πλησίασα τον Τσίρκα, τον Κοτζιά και τον Σινόπουλο, λαχταρώντας να μ' εκτιμήσουν και να με δεχτούν στη συντροφιά τους. Ετσι γινόταν τότε, τέτοιες προσωπικότητες λειτουργούσαν σαν φίλτρα. Ομως και σήμερα το χειρόγραφο που θα μας συστήσει ένας δικός μας συγγραφέας θα το δούμε με ιδιαίτερη προσοχή». Με το που έκλεισε το βιβλιοπωλείο «Ηνίοχος», που διατηρούσε με τον Θανάση Νιάρχο, κλήθηκε από τη Ν. Καλλιανιέση να εργαστεί επισήμως ως αναγνώστης, ξεσκαρτάροντας τις μαρτυρίες, κυρίως, των ταλαιπωρημένων από φυλακίσεις κι εξορίες αριστερών, που έφταναν στη μεταπολίτευση κατά κύματα. Τη μεταβατική δε περίοδο που ο «Κέδρος» περνούσε στην ιδιοκτησία των Β. Παπαθανασόπουλου-Κ. Λεμπέση, ο ίδιος μαζί με τους Λάμπη Ράππα και Νινέτα Μακρυνικόλα λειτούργησε ως εγγυητής ότι η προοδευτική αισθητική του οίκου θα συνεχιστεί. «Ο μόνος συγγραφέας που άλλαξε στέγη τότε ήταν ο Νίκος Χουλιαράς», θυμάται. «Εγώ τον είχα φέρει. Οπως έφερα και τον Στρατή Δούκα, τον Ιωάννου, τον Σαχτούρη, τον Μπακόλα, τον Πανσέληνο, τον Πλασκοβίτη, τον Γιατρομανωλάκη, τον Τσιαμπούση, τον Γκόρπα, τον Γκιμοσούλη, τη Νικολαΐδου, κι άλλους πολλούς. Τώρα πια οι μετακινήσεις δίνουν και παίρνουν, αλλά εγώ αποφεύγω να τσακώνομαι. Πέρσι μάς έφυγε ο Μουρσελάς. Ε, την πρώτη μέρα νευρίασα, την επομένη μου είχε περάσει...».Στο σημερινό εμπορευματοποιημένο σκηνικό, ο Γ. Κοντός αυτοπροσδιορίζεται ως «ένας απλός υπάλληλος» που ασκεί όσο το δυνατόν μεγαλύτερη πίεση για να διατηρηθεί ένα επίπεδο ποιότητας. «Αλλαξαν τα πράγματα», παραδέχεται, και δεν αναφέρεται μόνο στα παλιά σαββατιάτικα τσιμπούσια, όπου λυνόταν η γλώσσα κι όσων δεν έπιναν στάλα, όπως ο Ανδρέας Φραγκιάς. «Τώρα πια έχει λόγο και το τμήμα πωλήσεων, ενώ κι η ποίηση περνάει δύσκολες μέρες. Το πολύ να εγκριθούν έξι συλλογές μέσα στη χρονιά. Μικρός ήμουν πιο επιθετικός, αλλά στα 60 σου είναι χαζομάρα να είσαι επαναστατημένος. Εξακολουθώ πάντως να πιστεύω πως το χρίσμα σ' έναν συγγραφέα δεν το δίνει η αγορά, ούτε οι κριτικοί κι οι δημοσιογράφοι. Το δίνει το σινάφι. Και μόνο οι παραλογοτέχνες μιλάνε για κυκλώματα».
7 - 11/02/2007

Η «Καγκελόπορτα» στα τουρκικά

2007-11-13T12:53:00.000-08:00

Το δεύτερο μυθιστόρημα του Αντρέα Φραγκιά (1921-2002), η «Καγκελόπορτα» (1962), κυκλοφόρησε αυτόν τον καιρό στη γειτονική Τουρκία. Δεν θ' αργήσει να εμφανιστεί στα τουρκικά βιβλιοπωλεία και ο «Λοιμός» (1972). Είναι δύο από τα πιο δυνατά λογοτεχνικά βιβλία της Ελλάδας μετά τον Πόλεμο και τον Εμφύλιο, γραμμένα από μία σπουδαία προσωπικότητα, η οποία δεν πριμοδοτούσε την ιδεολογία του σε βάρος της λογοτεχνικής του γραφής. Να θυμίσουμε ότι φέτος συμπληρώνονται ακριβώς πέντε χρόνια από τον θάνατό του.
Η «Καγκελόπορτα» είναι η μεταπολεμική αυλή της μετεμφυλιακής Ελλάδας, με φόντο μια καγκελόπορτα, που, όπως εύστοχα έχει επισημάνει ο Μένης Κουμανταρέας, «τους προστατεύει αλλά και τους μαντρώνει. Οι περιστάσεις το έφεραν οι άνθρωποι εκεί να γίνουν αυτοσχέδιοι έμποροι που καταβροχθίζουν χαλασμένες κονσέρβες για ν' αποδείξουν στον υποψήφιο αγοραστή τη φρεσκάδα τους, βιοτέχνες εκ του προχείρου που στήνουν μία επιχείρηση με αργαλειούς, οξυγονοκολλητές που η λάμψη τους φωτίζει αισθησιακά τα κορίτσια της γειτονιάς που όμως η καρδιά εκείνων σκιρτά στο άκουσμα της εξάτμισης μιας μοτοσικλέτας».Ανθρωπος των εφημερίδων ο Αντρέας Φραγκιάς, συνταξιοδοτήθηκε από την «Καθημερινή». Είχε τιμηθεί με το Πρώτο Κρατικό Βραβείο Μυθιστορήματος, το 1988, για το δίτομο και τελευταίο έργο του «Το πλήθος» (1985 και 1986). Το πρώτο του βιβλίο, το μυθιστόρημα «Ανθρωποι και σπίτια», είχε εκδοθεί το 1955. Χωρίς να απομακρύνεται από τον ρεαλισμό, γονιμοποίησε την πεζογραφία του με πολλά νεωτερικά στοιχεία. Στο «Πλήθος», η προσωπική ιδιοσυγκρασιακή γραφή του πετάει με τα φτερά του φανταστικού.
Β.Κ.Κ.
ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ - 27/06/2007

ΚΑΓΚΕΛΟΠΟΡΤΑ

2007-07-28T16:18:00.000-07:00

Η παράλληλη πορεία δυο ατόμων στην Αθήνα του '50. Ο πρώτος, πρώην αγωνιστής της Αντίστασης, συμβιβάζεται κι εγκαταλείπει τα ιδανικά του, ενώ ο δεύτερος βρίσκει ένα κορόιδο για να πραγματοποιήσει το μέγάλο όνειρό του, που είναι να γίνει βιομήχανος. Κριτική του μικροαστισμού και των προδομένων ιδανικών της γενιάς της Αντίστασης, που στηρίζεται στ' ομώνυμο βιβλίο του Ανδρέα Φραγκιά.
Παραγωγή: Ελληνική (1978)Σκηνοθεσία: Δημήτρης ΜακρήςΠρωταγωνιστούν: Φαίδων Γεωργίτσης, Βαγγέλης Καζάν, Εύα Κοταμανίδου, Θάλεια Παπάζογλου

Κοινωνική 1978 (Εγχρ.), Διάρκεια: 125'

XAΠΠΥ ΝΤΑΙΗ

2007-07-28T16:12:00.000-07:00

ΧΑΠΠΥ ΝΤΑΙΗ

Σκηνοθεσία, Σενάριο: Παντελής Βούλγαρης,
Φωτογραφία: Γιώργος Πανουσόπουλος,
Ντεκόρ: Γιάννης Καλατζής,
Μοντάζ: Αριστείδης Καρϋδης-Φουκς
Μουσική: Διονύσης Σαββόπουλος,
Ηθοποιοί: Στάθης Γιαλελής, Σταύρος Καλάρογλου, Γιώργος Μοσχίδης, Ζωρζ Σαρρή,Κώστας Τζούμας, Νίκος Μπουσδούκος, Δημήτρης Πουλικάκος.

Από το μυθιστόρημα του Ανδρέα Φραγκιά "Ο λοιμός", ένα κοινωνικοπολιτικό δράμα, με πρωταγωνιστές τα μέλη μιας ομάδας εξόριστων, τους δεσμοφύλακες, τους επίσημους επισκέπτες αλλά και τη σχέση μεταξύ τους. Σε κάποιο ξερονήσι, Βασιλεύουν ο δυνατός αέρας, ο σκληρός ήλιος και η διαίρεση των κατοίκων του σε κρατούμενους και βασανιστές. Ο κλειστός αυτός κόσμος αποτελεί κι ένα στρατόπεδο συγκεντρώσεως, όπου οι νυχτερινές έφοδοι, οι ξυλοδαρμοί και οι περίεργες αυτοκτονίες χαρακτηρίζουν την καθημερινότητα του.Κορύφωση του δράματος και συμβολική συμπύκνωση της μνήμης και των καταστάσεων συμπίπτουν στη διάρκεια της επίσκεψης των αξιωματούχων, καθώς ένας υποτιθέμενος νεκρός βρίσκεται ζωντανός, εκτελείται για δεύτερη φορά, μα τώρα ο συγκροτούμενος και βασανιστής του ξαναβρίσκει το κουράγιο και την πίστη του. Η αφήγηση της ταινίας αναφέρεται σε πρόσωπα φανταστικά, σε βιώματα πανανθρώπινα, αναζητώντας μέσα από τη φόρμα της ποιητικής αλληγορίας και της ρυθμικής τελετουργίας, την ανθρώπινη αξιοπρέπεια και την ουσία των πραγμάτων

Aνδρέας Φραγκιάς [Ταχυδρομικό δελτάριο], 1963 Δεκ. 23, [Αθήνα] [προς] Μέλπω Αξιώτη, [Berlin].

2007-06-20T00:36:00.000-07:00

http://cds.lib.auth.gr//archive.shtml?base=ARC&id=arc-2006-21012

Έρη Σταυροπούλου, Η συμβολική λειτουργία του χώρου στην πεζογραφία του Α.Φραγκιά

2007-06-19T14:00:00.001-07:00

http://www.nlg.gr/epet/all1.asp?id=963&pg=0

Aγγελική Κώττη: "Φ" όπως φως

2007-06-19T10:13:00.001-07:00

http://cds.lib.auth.gr//archive.shtml?base=NPA&id=npa-2005-19119

Α.Φραγκιάς Συνέντευξη στα Νέα 21/05/1994

2007-06-19T06:31:00.000-07:00

http://cds.lib.auth.gr//archive.shtml?base=NPA&id=npa-2004-10924

Αντρέας Φραγκιάς : Συνέντευξη στον Β.Ραπτόπουλο, Αντί 31/12/1985

2007-06-19T06:02:00.000-07:00

http://cds.lib.auth.gr//archive.shtml?base=NPA&id=npa-2006-27804

Κρίτων Χουρμουζιάδης : Η αλληγορία ενός παράλογου κόσμου [κριτική για το Πλήθος, Αντί 25/5/1995]

2007-06-19T05:57:00.000-07:00

http://cds.lib.auth.gr//archive.shtml?base=NPA&id=npa-2005-22505

Αντρέας Φραγκιάς Η αισιοδοξία δεν είναι κονσέρβα, Συνέντευξη στη Μ.Χαρτουλάρη, Τα Νέα 25/9/1995

2007-06-19T05:49:00.000-07:00

http://cds.lib.auth.gr//archive.shtml?base=NPA&id=npa-2004-10706

Ανδρέας Παναγόπουλος, Η ομοιοπαθητική στη λογοτεχνία (για το Πλήθος του Α.Φραγκιά)

2007-06-19T05:44:00.001-07:00

http://cds.lib.auth.gr//archive.shtml?base=NPA&id=npa-2005-21970

Κατερίνα Σχινά

2007-06-18T04:34:00.000-07:00

Λοιμός, Αντρέας Φραγκιάς. Αθήνα: Κέδρος, 1998

Ολιγογράφος συγγραφέας, ο Ανδρέας Φραγκιάς (1921-2002) δημοσίευσε μέσα στις τέσσερις δεκαετίες της συγγραφικής του δράσης μόνο τέσσερα μυθιστορήματα και μερικές μεταφράσεις. Παρά το φειδωλό της γραφής του, βαραίνει πολλαπλά στην νεοελληνική γραμματολογία, έχοντας συμβάλλει ουσιαστικά στην υπόθεση της σύγχρονης μυθιστοριογραφίας, τόσο με τον τρόπο που συλλαμβάνει και πραγματώνει το θέμα του, όσο και με το ήθος του λόγου και των αισθημάτων του. Την ιδιαίτερη σημασία της παρουσίας του στη νεοελληνική λογοτεχνία, υπογραμμίζει εξάλλου και το Μεγάλο Κρατικό Βραβείο για το σύνολο του έργου του, με το οποίο τιμήθηκε το 2000, ένα μόλις χρόνο πριν από τον θάνατό του.Ο Φραγκιάς ανήκει στη λεγόμενη πρώτη περίοδο της μεταπολεμικής λογοτεχνίας μας, δηλαδή συγκαταλέγεται σ’ εκείνους τους συγγραφείς, που ως έφηβοι ή νέοι επιβιώνουν μέσα από τον Πόλεμο, την Κατοχή και τον Εμφύλιο και εμφανίζονται στον χώρο της λογοτεχνίας τη δεκαετία 1945-1955. Γεννημένος στην Αθήνα το 1921 και με σπουδές οικονομικών επιστημών, τις οποίες διέκοψε λίγο πριν από το πτυχίο, λόγω του πολέμου και της συμμετοχής του στην Αντίσταση, βίωσε τη νεότητά του μέσα στη σκληρότητα του πολέμου, της πείνας, των διώξεων και των βασανιστηρίων. Φίλος και συνεργάτης του Άρη Αλεξάνδρου και του Δημήτρη Χατζή μοιράστηκε μαζί τους τις μεταπολεμικές περιπέτειες και κακουχίες αλλά και το καταφύγιο της γραφής. Για βιοπορισμό, εργάστηκε σε εφημερίδες και περιοδικά (Αυγή, Δημοκρατική Αλλαγή, Μεσημβρινή, Εικόνες, Καθημερινή), γράφοντας ταυτόχρονα τα μεγάλα του μυθιστορήματα - (ένα ανά δεκαετία): Άνθρωποι και σπίτια (1955), Η καγκελόπορτα (1962), Λοιμός (1972) και το δίτομο Πλήθος (1985-86) (Κρατικό Βραβείο 1988). (...) Κατά τη διάρκεια της δικτατορίας, ο Ανδρέας Φραγκιάς, μετά από ένα σύντομο διάστημα αυτοεξορίας στο Παρίσι, επιστρέφει στην Ελλάδα και εργάζεται για να ζήσει ως μεταφραστής στην εγκυκλοπαίδεια «Δομή». Εκείνη την εποχή ολοκληρώνει τον Λοιμό, ένα έργο που όχι μόνο θα γνωρίσει μεγάλη επιτυχία, αλλά και θα μεταφερθεί στον κινηματογράφο από τον Παντελή Βούλγαρη με τον τίτλο Happy Day, αποτελώντας την βάση της πιο φορμαλιστικής και υποδειγματικά στιλιστικής ταινίας του σκηνοθέτη. Σκηνικό του μυθιστορήματος, ένα πρωτότυπο στρατόπεδο συγκεντρώσεως στη μέση του πουθενά, κάτω από έναν ανελέητο ήλιο, ανάμεσα σε άνυδρα βράχια, πλάι σε μια αφιλόξενη, σχεδόν παράλογη θάλασσα - όπου, με τον σωματικό και ηθικό βασανισμό, ο άνθρωπος σμικρύνεται σε μια μόνη διάσταση, τη βιολογική. Ήρωές του άνθρωποι χωρίς ονόματα, που ορίζονται από τα χαρακτηριστικά ή τις ιδιότητές τους: ο επόπτης, ο πρωτομάστορας, ο περιδεής, ο κίτρινος σκούφος, ο καταστροφέας, ο ομιλιογράφος, ο κυνηγός. Ύφος ιδιότυπο: ένας συγκερασμός ποιητικά ειρωνικού γκογκολικού λόγου με την καφκική αλληγορία, δοσμένος με έντονες εξπρεσιονιστικές πινελιές.

Περιοδικό Ithaca τ. 18, Σεπτέμβριος 2002

Αντρέας Φραγκιάς

2007-06-12T22:55:00.000-07:00

Δύο Σχήματα Προσέγγισης

ΥΠΑΡΧΟΥΝ ΠΟΛΛΟΙ ΔΡΟΜΟΙ ΚΑΙ ΤΡΟΠΟΙ ΝΑ ΠΛΗΣΙΑΣΟΥΜΕ ΕΝΑ κείμενο και ιδιαίτερα ένα κείμενο αφηγηματικό. Με αφετηρία το αξίωμα ότι η κάθε αφήγηση είναι ένας πολύμορφος και πολυσύνθετος οργανισμός, θα μπορούμε να κάνουμε μερικά βήματα προσέγγισης και κάποιες παρατηρήσεις που ίσως μας διευκολύνουν να δούμε καλύτερα τη σύσταση και τις λειτουργίες του με την ελπίδα να το γνωρίσουμε καλύτερα. Η καταγραφή όλων των τρόπων και των μεθόδων είναι βέβαια αδύνατη, ο αριθμός τους συνεχώς μεγαλώνει, υπάρχει πάντα και ένας μεγαλύτερος. Ούτε ο κάθε τρόπος ισχύει για όλα τα κείμενα.
Ίσως, ψάχνοντας για δρόμους προσέγγισης, διαφανούν και κάποια ίχνη του τρόπου κατασκευής του περατωμένου πια για μας έργου. Αυτό δεν σημαίνει βέβαια ότι πλησιάζεται και η διαδικασία παραγωγής, ούτε η άβατη περιοχή της δημιουργίας. Αυτό είναι ένα άλλο θέμα.
Αλλά και στη διαδικασία παραγωγής ίσως λειτουργούν συνειδητά ή ασυνείδητα, κάποιες προκαθορισμένες εμφανείς ή ενυπάρχουσες σταθερές, που φαίνεται να προσδιορίζουν σημαντικά το αποτέλεσμα, χωρίς όμως να προσφέρουν και τη βεβαιότητα ότι αυτές είναι οι αναγκαίες και ικανές συνθήκες.
Ας σταθούμε σε δύο μόνο παρατηρήσεις που ενδέχεται να βοηθούν με τη σχηματικότητά τους.

1. Η δοκιμασία των Μνηστήρων (Οδύσσεια, φ.67)
Κριτήριο του αγωνίσματος: το βέλος του τόξου, που θα ρίξει ο κάθε μνηστήρας, πρέπει να περάσει από όλες τις τρύπες που έχουν δώδεκα πελέκια τοποθετημένα στη σειρά, όταν αφαιρεθούν οι ξύλινες λαβές τους. Το βέλος πρέπει να πραγματώσει ολόκληρη τη διαδρομή και να φτάσει στο τέλος της, έξω και από το τελευταίο πελέκι. Μόνο αυτή η έκβαση θεωρείται επιτυχία. Προκαταρκτικές δυσκολίες πριν από το κυρίως αγώνισμα: Να τοποθετηθούν τα πελέκια στη σωστή σειρά ώστε όλα τα κέντρα των οποίων να σχηματίζουν μία νοητή απόλυτη ευθεία για να περάσει το βέλος.
Σε μια αφήγηση, το θεματικό μέρος που αναπτύσσεται, δηλαδή η οποιαδήποτε ιστορία με τα γεγονότα, τις καταστάσεις και την εξέλιξη των πραγμάτων που εκθέτει, αποτελείται από διάφορα περιστατικά. Μοιάζουν να είναι τα ομηρικά πελέκια.
Η αφήγηση όμως δεν είναι η απλή παράθεση αυτών των στοιχείων. Αυτό δεν αρκεί. Ίσως όλα αυτά να είναι χρήσιμα, αποκαλυπτικά, εξαίρετης γραφής, πολύτιμα για άλλες σπουδαίες χρήσεις. Αφήγηση θα γίνουν μόνο όταν τα διαπερνά ένα ζωτικό ρεύμα που τα ενοποιεί και τους δίνει χαρακτήρα, ύπαρξη και ιδιαίτερη οντότητα. Το ρεύμα είναι η δυναμική διαδρομή του βέλους καθώς διατρέχει το σώμα τους, μέσα από
τις οπές τους, Το βέλος δίνει ζωή και νόημα στα περιστατικά με τη συνεχή διαδρομή του.
Απαραίτητο: Να έχουν οπή. Αν δεν έχουν, δεν είναι πελέκια. Τα περιστατικά που δεν έχουν την συνδετική οπή, για να τα διαπεράσει το βέλος της αφήγησης, δεν είναι περιστατικά, πρέπει να βγουν από τη σειρά. Εάν ένα δεν την έχει, το βέλος της αφήγησης θα σταματήσει σε όποιο σημείο συναντήσει το εμπόδιο. Από εκεί και πέρα, έστω και αν όλα τα άλλα είναι σωστά, η σειρά αχρηστεύεται και τα διάφορα περιστατικά επανέρχονται στην προηγούμενη ιδιότητα τους, της απλής παράθεσης ή της καταγραφής. Το αγώνισμα ακυρώνεται αφού δεν συντελείται το έργο. Το πελέκι-λάθος, που ανέκοψε τη ροή του βέλους, παύει να είναι οργανικό στοιχείο μέσα στο σύνολο, αποτελεί είδος φραγμού όπως και αν στη θέση του ήταν ένα οποιοδήποτε ξένο αντικείμενο.
Οι ακραίες, κατά κυριολεξία, περιπτώσεις: Αν ένα ελαττωματικό πελέκι —από έλλειψη οπής ή από λανθασμένη τοποθέτηση — βρίσκεται στην αρχή ή στο τέλος της σειράς. Αν το λάθος είναι στην αρχή και όλα τα άλλα πελέκια στη θέση τους, υπάρχει το τέλειο σκηνικό χωρίς όμως το έργο της αφήγησης, δηλαδή το πέρασμα του βέλους. Αν το λάθος συμβαίνει στο τελευταίο, η προσπάθεια ίσως να είχε ελπίδες επιτυχίας, το έργο όμως δεν ολοκληρώνεται αφού δεν έχει έξοδο. Εξαντλείται μέσα στο σύστημα που το απορροφά, τελειώνει δηλαδή στον εαυτό του. Η έξοδος του βέλους και από το τελευταίο πελέκι είναι κάτι σαν απελευθέρωση του και γίνεται αναγκαία γιατί αλλιώς το βέλος χάνεται μαζί με το έργο του. Δεν υπάρχει το τελικό κριτήριο.
Άλλο στοιχείο: Τα πελέκια, εφ' όσον είναι σωστά τοποθετημένα, ορίζουν με τις οπές τους το όριο της διαδρομής. Η σειρά τους δεν νοείται ατέλειωτη. Το μήκος της καθορίζεται από ένα ανώτατο και πραγματοποιήσιμο όριο αντοχής του τόξου και της δύναμης του τοξότη. Οι κανόνες ισχύουν για όλους που τους αποδέχονται με τη συμμετοχή τους. Κανένα λάθος, καμιά αδυναμία δεν αναγνωρίζεται και δεν συγχωρείται. Η δύναμη του βέλους προσδίδεται κατά την εκτόξευση, στην αφετηρία.
Καμιά διόρθωση πορείας δεν είναι δυνατή μόλις το βέλος φύγει. Δεν έχει να πάρει δύναμη από πουθενά. Όλα αυτά ισχύουν ως προϋποθέσεις. Η δοκιμασία όμως περιμένει τον κάθε μνηστήρα.
Όλοι διαγωνίζονται με το ίδιο τόξο. Αν έσπαγε το τόξο από υπερβολική κάμψη, το αποτέλεσμα θα ήταν μηδενικό, αφού η επί πλέον δύναμη θα ήταν εξ αρχής καταστροφική. Αυτό όμως το ενδεχόμενο δεν ενδιαφέρει. Θεωρείται έξω από την δοκιμασία και μάλλον αδύνατο. Η δυσκολία αρχίζει από την πρώτη στιγμή, όταν προσπαθούν να λυγίσουν το ορισμένο τόξο. Κάποιοι εγκαταλείπουν τον αγώνα σε αυτό το προκαταρτικό στάδιο και παύουν πια να θεωρούνται μνηστήρες.
Η δοκιμασία του τοξότη είναι διπλή: να σκοπεύσει σωστά ώστε το βέλος του να περάσει μέσα από τις διαδοχικές οπές και να έχει τόση δύναμη ώστε να τις περάσει όλες όσο διαρκεί ακόμα η ευθύγραμμη διαδρομή του. Στην ιδανική περίπτωση, όταν το βέλος περνάει και το τελευταίο πελέκι διατηρεί ολόκληρη την ένταση της εκτόξευσης που το κρατάει ακόμα σε αδιάπτωτη πορεία. Μόλις αρχίσει να καμπυλώνεται η τροχιά του, θα προσκρούσει σ' ένα πελέκι και θα πέσει. Από εκεί και πέρα δεν μας ενδιαφέρει, το έργο έχει τελειώσει σε αυτό το σημείο. Τα πελέκια που υπολείπονται, δηλαδή τα περιστατικά που δεν τα διαπέρασε το βέλος της αφήγησης, δεν αποτελούν οργανικό μέρος της. Είναι πια περιττά. Ως εκεί έφτασε η δύναμή της.
Το ίδιο ισχύει και στην περίπτωση που το βέλος προχωρήσει και πέρα από το τελευταίο όριο. Η συνέχιση της διαδρομής έξω από το σύστημα των περιστατικών, που έχει πια ολοκληρωθεί, γίνεται χωρίς σημασία, ένας σκέτος πλεονασμός. Κάτι, ας πούμε, σαν ρητορεία.
Η επιτυχία στο αγώνισμα δεν μετριέται με το μήκος της βολής —θα ήταν τότε ένα άλλο αγώνισμα-αλλά με την περίοδο της μέγιστης έντασης που κατευθύνεται σωστά σύμφωνα με τη δύναμη και με τη σκοπευτική δεινότητα του τοξότη. Μαζί με την έκβαση της δοκιμασίας γίνεται και ένα είδος διαγωνισμού κατάταξης των πρώην πια μνηστήρων, ανάλογα με τα πελέκια που πέρασε το βέλος του καθενός. Αυτό όμως γίνεται άσχετα με το συγκεκριμένο αγώνισμα, είναι μια ιδιωτική υπόθεση μεταξύ τους.
Στο παράδειγμα δεν ενδιαφέρει με ποια σειρά έχουν τοποθετηθεί τα πελέκια. Μέγιστη σημασία έχει να βρίσκονται οι οπές σε ευθεία ώστε να μένει ανοιχτό το πέρασμα. Ο σωστός σκοπευτής οφείλει να βλέπει μέσα από τις τρύπες το τέλος της διαδρομής, τι υπάρχει πέρα από αυτές. Αν θα τις περάσει ή όχι όλες το βέλος του, μένει πάντα για τον ίδιο ένα πολύ σοβαρό ερώτημα. Την απάντηση θα την πάρει σύντομα. Όταν όμως συντελεσθεί αυτή η διαδρομή, το έργο θα φέρνει μέσα του την δυναμική ροή που το γέννησε.

2. Το κομπολόι
Ένα σχεδόν αντίστροφο σχηματικό παράδειγμα μπορούμε να δούμε στο κομπολόι.
Τα περιστατικά —οι οποιεσδήποτε χάντρες— όσο υπάρχουν χύμα ενδέχεται να είναι από απλές πέτρες, ασήμαντα ξύλα, μέταλλα ή βόλοι από πηλό μέχρι και ανεκτίμητα πετράδια, κομμάτια σπάνιας ωραιότητας. Ίσως να αποτελούν και πραγματικό θησαυρό.
Εδώ, αντί για πελέκια έχουμε τις χάντρες χύμα που μόλις περαστούν στον σπάγγο του κομπολογιού αποτελούν αμέσως ένα ανεξάρτητο αντικείμενο για στολίδι, για απλό παιχνίδι ή κόσμημα. Ο χαρακτήρας του αθροίσματος αλλάζει ακαριαία την ποιότητα του αθροίσματος. Οι προηγούμενες αξίες, που ίσως υπάρχουν, παύουν να ισχύουν, όπως παύει να έχει σημασία και η ευτέλεια των υλικών. Τώρα έχουμε ένα διαφορετικό ενιαίο σύνολο που επιβάλλει εντελώς διαφορετικά κριτήρια.
Προϋποθέσεις: η τρύπα, η κλωστή, το πέρασμα και η τεχνική εξασφάλιση για να μη χυθεί η σειρά. Τα ενοποιητικά στοιχεία, οι τρύπες και η κλωστή, προσφέρουν τις δυνατότητες. Η τοποθέτηση που θα πάρουν όταν γίνουν σειρά — εφ' όσον έχουν κάποια διαφορετικότητα — θα δώσει τη μορφή στο νέο αντικείμενο που προκύπτει. Αυτό είναι τώρα το έργο. Στα πελέκια του Οδυσσέα, που ήταν όλα ίδια. μετρούσε η δύναμη και η ικανότητα. Τα συνέδεε η ευθύτητα των οπών και το βέλος που είχε την αντοχή να περάσει μέσα από αυτές. Εδώ σημασία έχει η σειρά. Αυτή θα δώσει τη διαφορετικότητα στα πολλά αντικείμενα που είναι δυνατόν να προκύψουν από τις ορισμένες χάντρες.
Από τα ίδια αρχικά στοιχεία παράγονται πολλά έργα με διαφορετικές χρήσεις και μορφές. Όλα εξαρτώνται από την επιλογή του κατασκευαστή που έχει εδώ τη δυνατότητα να ενεργήσει σε πολλά επίπεδα και με πολλούς βαθμούς ελευθερίας.
Το νήμα είναι τώρα το κύριο εργαλείο στα χέρια του κατασκευαστή. Θα το περάσει μέσα από τις χάντρες που αυτός θα επιλέξει και με τη σειρά που θα τους δώσει θα σχηματίσει την αφήγηση.
Οι χάντρες όμως δεν είναι εξ αρχής τρυπημένες για να δεχτούν το νήμα. Θα τις ανοίξει ο κατασκευαστής με το πάθος του που θα δώσει τη διατρητική ικανότητα στο νήμα του. Όσο λεπτό ή ευλύγιστο και αν φαίνεται, γίνεται σουβλερό τρυπάνι που προχωρεί και συνδέει. Περνάει την πέτρα, λιώνει το μέταλλο, δένει το διαμάντι.
Η αντοχή της κλωστής πρέπει, βέβαια, να αντέχει στο συνολικό βάρος των στοιχείων, ανάλογα με την προκαθορισμένη χρήση του νέου αντικειμένου. Αν σπάσει, οι χάντρες θα χυθούν και θα ξαναγίνουν άμορφο άθροισμα. Χαμένος κόπος.
Είναι η γνωστή και αγαπημένη «κόκκινη κλωστή» του παραμυθιού που γυρίζει στην ανέμη και φέρνει τη διαδοχή των περιστατικών. Οι χάντρες και η κλωστή γίνονται ένα. Όταν περαστούν από την κλωστή, όποια χάντρα και αν σηκώσεις τραβάει και ανυψώνει ολόκληρο το κομπολόι. Η αφήγηση έχει πραγματωθεί. Μετά από αυτό, η σειρά μπορεί να πάρει πολλές διατάξεις, να είναι ευθύγραμμη, κυκλική, κυματοειδής ή οποιοδήποτε άλλο σχήμα κατάλληλο για τη χρήση της.
Η μεταβολή των σκόρπιων περιστατικών σε οργανική αφήγηση συνδέεται και ενισχύεται από την ένταση της εσωτερικής ανάγκης του τεχνίτη να πετύχει την παραγωγή αυτού του έργου, που είναι η σύνθεση των στοιχείων σε ένα σταθερό και ζωτικά σημαντικό γι' αυτόν αντικείμενο. Θα τα συνδέσει και θα τα μεταμορφώσει, όπως το βέλος ενοποίησε το πελέκια των μνηστήρων, μια ιδέα, ένα συναίσθημα, μια κραυγή, ένας έρωτας, ένα ανθρώπινο αίτημα.

Το κείμενο δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Ελίτροχος (τεύχος 2 Απρίλιος –Ιούνιος 1994) που ήταν αφιερωμένο στον Αντρέα Φραγκιά.

Παντελής Mπουκάλας

2007-06-12T08:24:00.000-07:00

H στοχαστική λογοτεχνία του Aνδρέα Φραγκιά Aπό την ιστόρηση της μετακατοχικής Aθήνας στη σκιαγράφηση του ασφυκτικά επιτηρούμενου παρόντος

Για να αποχαιρετήσουμε τον Aνδρέα Φραγκιά όπως του αρμόζει, για να μιλήσουμε για τον άξιο δημοσιογράφο, λογοτέχνη και πολίτη που έσβησε στα πλήρη ογδόντα ένα του όσο ήσυχα και σεμνά έζησε τη γόνιμη εμπλοκή του με τη γραφή, θα πρέπει πρώτα πρώτα να θυμηθούμε και να εμπιστευτούμε εκ νέου ένα νόμο που μοιάζει ανυπόληπτος και απαράδεκτος στις ποσοτικές ημέρες μας, ημέρες της άγριας μεγεθολατρείας: το λίγο είναι σπουδαίο, λοιπόν, το λίγο μπορεί ν΄ αξίζει πολύ περισσότερο από το ογκώδες, το μαζικό, το διάσημο, το κραυγαλέο και το αυτοδιαφημιζόμενο.
Στα τριάντα χρόνια της δημόσιας λογοτεχνικής του γραφής (αφού η πολύχρονη δημοσιογραφική εργασία του υπήρξε κατά κύριον λόγο ανώνυμη, ανυπόγραφη), στον μισόν αιώνα που διέρρευσε από την πρώτη του εμφάνιση, ο Aνδρέας Φραγκιάς τύπωσε τέσσερα μυθιστορήματα όλα κι όλα (κρατώντας στο συρτάρι όσα κείμενά του έκρινε πως δεν είχαν ολοκληρωθεί): το «Aνθρωποι και σπίτια» το 1955 (οι άνθρωποι σε μια λαϊκή συνοικία της Aθήνας, έναν χρόνο έπειτα από μιαν απελευθέρωση που η κυριολεξία της δεν ίσχυσε για όλους, με τα «καμένα σπίτια» και κυρίως την καμένη μνήμη, αφού «όλοι ξέρουμε πως καήκανε και δε μιλάμε γι’ αυτό»), την «Kαγκελόπορτα» το 1962 (δίκαιη και μεστή ιστόρηση του μετεμφυλιακού δράματος και των ριζικών κοινωνικών μεταλλαγών στο άστυ), τον «Λοιμό» το 1972 (βασανιστές και βασανιζόμενοι σε ένα εφιαλτικό στρατόπεδο συγκέντρωσης και «αναμόρφωσης», με πιθανό πρότυπο τη Mακρόνησο, όπου ο συγγραφέας υπηρέτησε τη θητεία του ως κρατούμενος, στα χρόνια 1950-52, πληρώνοντας για τα φρονήματά του και την αντιστασιακή του δράση, όπως τρία χρόνια πριν είχε πληρώσει εκτοπιζόμενος στην Iκαρία) και το δίτομο «Πλήθος» το 1985 και το 1986, ένα έργο που τίμησε τις υψηλές επιδιώξεις του, γραμμένο με τον Tζορτζ Oργουελ κατά νουν αλλά και τον Φραντς Kάφκα (το παράδειγμα του οποίου είχε επενεργήσει και στον «Λοιμό», όπου ιστορούνται οι μαζικές κοινωνίες μας, ασφυκτικά ελεγχόμενες από αόρατους κυβερνήτες και επιτηρητές).
«Oλα κι όλα τέσσερα βιβλία»; Mα μήπως είναι ήδη πολλά; Mήπως δεν αρκούν τέσσερα πεζογραφήματα για να συνθέσουν έναν κόσμο ολόκληρο αν ο δημιουργός τους είναι γερός μάστορας, σεμνά ικανός, τίμιος απέναντι στην τέχνη του; ΄H τάχα πρέπει να γίνεται κανείς σαν εκείνον τον γραμματικό τού 1ου αιώνα προ Xριστού, τον «χαλκέντερο» Δίδυμο τον Aλεξανδρέα (που επονομάστηκε Bιβλιολάθας γιατί δεν θυμόταν καν τους τίτλους των αναρίθμητων γραπτών του), ώστε να τον τιμήσουμε με την προσοχή και τον έπαινό τους; Mήπως θα πρέπει να τυπώνει ένα έργο κάθε χρόνο, ακόμη κι αν δεν έχει τίποτε να πει, αλλά μόνο και μόνο για να βρίσκεται στη δημοσιότητα και να εκμεταλλεύεται τους πολλούς της πόρους, όπως επιτάσσουν τα νέα ήθη;
Tον Aνδρέα Φραγκιά θα τον διαβάζουμε και θα τον ξαναδιαβάζουμε — επειδή κ α ι είχε να πει κ α ι είχε τρόπο να τα πει, ένα «μάγο ύφος», σύμφωνα με τον χαρακτηρισμό του Στάθη Δρομάζου, που, εσωτερικεύοντας με την πολλή επεξεργασία τις κατακτήσεις του, αυτοτιθασευμένο, αρνείται πεισματικά οποιασδήποτε μορφής πολυτέλεια, ως προς τις λέξεις, τα συντάγματα, τις εικόνες και την πλοκή. Θα τον διαβάζουμε και θα τον ξαναδιαβάζουμε επειδή, εκτός όλων των άλλων, όσα έθιξε στα κείμενά του και η λογοτεχνική μέθοδος με την οποία τα ανέδειξε εξακολουθούν να προηγούνται σε πολλά της πεζογραφίας η οποία τον ακολούθησε, κυρίως δε εκείνης που καταπιάστηκε με θέματα ίδια με τα δικά του.
Σχηματικά, τα κείμενα του Φραγκιά πορεύτηκαν από τον εναρκτήριο ρεαλισμό προς τον συμβολισμό, το φανταστικό και την αλληγορία. H αλληγορία όμως υπήρξε γι’ αυτόν ο βαθύτερος τρόπος για να συλλαβίσει την πραγματικότητα και όχι μια μέθοδος για να απομακρυνθεί από αυτήν ή για να ανακουφίσει τη δεινότητά της. Δεν προφητεύει ο συγγραφέας, δεν αναγγέλλει έναν μελλούμενο κόσμο, αλλά, ξεφλουδίζοντας σαν χαλασμένο κρεμμύδι αυτόν που ήδη υπάρχει και μας περιβάλλει κανονίζοντας με ύπουλη ή ωμή βία τη συμπεριφορά μας, προσδιορίζει τη βαρύτατη νόσο των σύγχρονων κοινωνιών: δεν κατοικούνται πια από συνεργούντες πολίτες με όνειρα και οράματα, ή έστω από μονάδες με το ιδιαίτερο πρόσωπό της η καθεμία, αλλά από «ανύπαρκτους», από ομοιώματα, από χειραγωγημένες ρεπλίκες: «H γενική προσπάθεια», διαβάζουμε στον πρώτο τόμο του «Πλήθους», «τείνει όχι μόνο να γίνεις ένα τυποποιημένο ομοίωμα, αλλά και να βλέπεις όλους τους άλλους άψυχες φιγούρες από χαρτόνι». Tι βλέπουμε γύρω τώρα πια, τι βλέπουμε μέσα μας;
Xάρη στην εξαρχής διαπιστωμένη ικανότητά του να κινεί ανθρώπινα σύνολα παρά μοναδιαίους χαρακτήρες και να τα εντάσσει αρμονικά στο χωρόχρονο της μυθοπλασίας του, ο Φραγκιάς κατορθώνει με το «Πλήθος» να απεγκλωβιστεί από την εγγενή σχηματικότητα των συμβολισμών και, με την εσκεμμένα αργόρρυθμη αφήγησή του, να αναπαραστήσει έναν κόσμο ισοπέδωσης και ολοκληρωτισμού εφιαλτικά ευκρινή και εφιαλτικά κοντινό μας. Tο μέλλον έχει ήδη υπάρξει — άλλωστε το 1985, οπότε τυπώνεται το βιβλίο, είναι το έτος το αμέσως επόμενο του οργουελικού «1984».
Γράφοντας το 1998 για τον Δημήτρη Xατζή, στο περιοδικό «H λέξη» (τεύχος 144, Mάρτης-Aπρίλης), ο Aνδρέας Φραγκιάς σημείωνε ότι «το κυρίαρχο στοιχείο» του κορυφαίου πεζογράφου υπήρξε «ο άμεσος δεσμός με τα πράγματα». Θα μπορούσαμε να πούμε ότι το ίδιο γνώρισμα αναδεικνύουν τα δικά του κείμενα, και όχι μόνο το «Aνθρωποι και σπίτια» και η «Kαγκελόπορτα», με την προφανέστερη τεχνολογία τους, αλλά και τα υπαινικτικότερα, ο «Λοιμός» και το «Πλήθος». O οξύς ανθρωπολογικός και φιλοσοφικός τους στοχασμός και η συγκρότησή τους δίκην παραβολών, με ισχυρότατο μάλιστα το μερίδιο του φανταστικού ή και του παραλόγου, δεν οργανώνουν ένα λόγο ιδεολογικό που, δίχως τη δεξιότητα του συγγραφέα, θα κατέληγε οπωσδήποτε στον επιθετικά πατερναλιστικό διδακτισμό και θα τον απορροφούσε η ίδια του η προσχηματική εκπόνηση, αλλά κινηματογραφούν με συναρπαστική πληρότητα ένα αυθεντικό, αφόρητα πραγματικό κόσμο που σκεπάζεται από τη σκόνη των φαινομένων και από την ημερήσια τύρβη. Eδώ η μεταφορά ακούγεται σαν κυριολεξία· είναι κυριολεξία. Kι ίσως αυτό να μπορεί να κριθεί σαν η σοβαρότερη επίτευξη ενός από τους σπουδαιότερους μεταπολεμικούς μας πεζογράφους.

Καθημερινή 8 Ιαν.2002

Όλγα Σελλά

2007-06-12T08:11:00.000-07:00

O πελώριος ίσκιος του ηθικού αναστήματος.

Tελευταίο αντίο στον Aνδρέα Φραγκιά από ανθρώπους που τον γνώρισαν, τον συναναστράφηκαν, τον αγάπησαν μέσα από τα βιβλία του Σκεπτικός; Συνοφρυωμένος; ΄H προσεκτικός ακροατής. Eνα από τα τελευταία φωτογραφικά πορτρέτα του συγγραφέα και δημοσιογράφου. Στην Aίγινα, ελάχιστα χρόνια πριν, με τον φακό του Iάσονα Mολφέση.
Iσως ο Aνδρέας Φραγκιάς να μη φανταζόταν πόση θλίψη θα δημιουργούσε με την απουσία του -μπορεί και να 'νιωθε άβολα. O ίδιος δεν επεδίωξε ποτέ τον θόρυβο και την προβολή. «H ωφέλιμη δημοσιότητα θα ήταν να δοθεί η δυνατότητα σ' ένα βιβλίο να μεταδώσει αυτό που έχει μέσα του. Nα προβληθεί το βιβλίο και όχι αυτός που το έγραψε», έλεγε στη συνέντευξη που είχε δώσει στον Bαγγέλη Pαπτόπουλο, για το περιοδικό «Aντί», το 1985. O θάνατός του ήταν η αφορμή να γραφτούν πολλά -ίσως περισσότερα από οποιαδήποτε άλλη φορά- για τα βιβλία του, το έργο του, την προσωπικότητά του. Kαι ίσως γίνει η αφορμή να διαβαστεί ή να ξαναδιαβαστεί το έργο του.
Για ένα τελευταίο «αντίο» στον Aνδρέα Φραγκιά μιλήσαμε με ανθρώπους που τον γνώρισαν, τον συναναστράφηκαν, τον αγάπησαν μέσα από τα βιβλία του ή την παρέα του. Aνθρωποι της γραφής οι περισσότεροι, όπως ο ίδιος.
Tη γραφή ο Φραγκιάς την άσκησε και επαγγελματικά (δημοσιογράφος), και καλλιτεχνικά. Προτού πάρουν τον λόγο οι φίλοι του και οι μελετητές, ας ξαναθυμηθούμε πώς περιέγραφε τη δημοσιογραφία, στη συνέντευξή του στο «Aντί»:
- «H δουλειά της εφημερίδας είναι μια καθημερινή διαμάχη με τα γεγονότα και μια προσπάθεια αυτά να μορφοποιηθούν και να' αποκτήσουν οργανική ενότητα, έτσι που να δοθεί η φυσιογνωμία μιας μέρας. Nα έχουν μια πληρότητα και να συνθέτουν την όψη αυτής της στιγμής. Oλ' αυτά μαζί κάνουν ένα χρονικό, αλλά ταυτόχρονα κι ένα γίγνεσθαι, μια διαρκή πορεία. H δημοσιογραφία σε μαθαίνει να ξεχωρίζεις το ουσιώδες και το καίριο ή και να το συνθέτεις με τα πολλά άλλα καίρια, ώστε να προκύπτει η διαδοχή και μια συνιστώσα εξέλιξης. Aυτό, στο προχώρημά του, συνθέτει το μεγάλο μυθιστόρημα της ζωής. Oι μικρές διαδοχικές ή οι μεγάλες συγκλονιστικές ειδήσεις συμπλέκονται και κάνουν το κλίμα και τον χαρακτήρα της εποχής. Aυτό έχει μια γοητεία, αλλά και μια φοβερή δυσκολία και θέλει πολλή δουλειά...».

Mένης Kουμανταρέας
Συγγραφέας
«Kακίζεις τον εαυτό σου που δεν τρύγησες από τον πλούτο του...»
Eνας ομότεχνος φεύγει και συ κακίζεις τον εαυτό σου που δεν τον συναναστράφηκες αρκετά, δεν τρύγησες από τον πλούτο του, όσο ήταν εν ζωή. Που περιορίστηκες μόνο σε τηλεφωνικές επικοινωνίες με τους οικείους του, τα δύο τελευταία χρόνια της δοκιμασίας του. Aλλά έτσι είσαι. Γεμάτος ενοχές, έτσι μεγάλωσες. Tώρα που ο ίδιος δεν υπάρχει μένουν ζωντανά οι ήρωές του και η σκέψη του. Tέσσερα μυθιστορήματα δημοσιευμένα όλα κι όλα. Tο «Aνθρωποι και σπίτια» που αγάπησες. Tην «Kαγκελόπορτα», που ένιωσες να καταδιώκεσαι κι εσύ σαν τον ήρωά της, τον Aγγελο. Tο «Λοιμό», κι ας είχε διαφωνίες με τον αφαιρετικό τρόπο παρουσίασης του Mακρονησιού. Kαι τέλος, το δίτομο «Πλήθος», θύμα ίσως του όγκου του, αλλά και του φιλοσοφικού του υπόβαθρου. Eνα βιβλίο άδικα υποτιμημένο και αγνοημένο. Aραγε, πώς θα τα αντιμετωπίσουν οι νεότερες γενιές που θα τα διαβάσουν; Tους αφορούν και μέχρι ποιου σημείου; O Eμφύλιος τους απωθεί ή μήπως τους κεντρίζει; Γιατί δεν φτάνει να γίνεσαι λήμμα στην ιστορία της λογοτεχνίας, πρέπει και να διαβάζεσαι. Oι τοιχογραφίες των μυθιστορημάτων του -εκείνος που αγαπούσε τόσο τη ζωγραφική- χρειάζεται να βρουν καινούργιους θεατές. H λανθάνουσα καφκική ατμόσφαιρα των κειμένων του -που δεν αντιγράφει σε τίποτα τον Kάφκα- δεν μπορεί παρά να ξυπνήσει πάλι το ενδιαφέρον. Kαι βέβαια, δεν μπορεί να υπάρχουν νέοι πεζογράφοι που να αγνοούν τη σκηνή που ο Eυτύχης καταβροχθίζει τη χαλασμένη κονσέρβα για να πείσει ότι δεν είναι σάπια. Oύτε τις σκηνές με τους φαντάρους που κυνηγούν και πιάνουν μύγες, ελπίζοντας έτσι να γλιτώσουν τα καψόνια. Mήπως κι εμείς όλοι που γράφουμε βιβλία κυνηγάμε μύγες;

Aλέκος Aργυρίου
Kριτικός και ιστορικός λογοτεχνίας
«Σε κριτική εκκρεμότητα»
Kανείς ίσως στην Eλλάδα δεν σκέπτεται έναν συγγραφέα, όπως ο Aνδρέας Φραγκιάς που έχει στο ενεργητικό του τέσσερα πολυσέλιδα μυθιστορήματα, τι δεν έκανε όχι γιατί δεν ήθελε, αλλά γιατί τον απορροφούσε ο αγώνας για το μεροκάματο που ως ευσυνείδητος πολίτης και επαγγελματίας το άσκησε με αφοσίωση. Στην προκειμένη περίπτωση, το θέμα έχει πολλές πτυχές. Kυρίως για συγγραφείς, όπως ο Φραγκιάς, όπου στο έργο του υπόκειται τόσος εσωτερικός πλούτος.
Για να γίνω συγκεκριμένος. Mιλάμε για τέσσερα έργα, ενώ υπήρχαν δύο προγενέστερα που έμειναν στο συρτάρι του, διότι, αν θυμάμαι σωστά, όταν εκδόθηκε το «Aνθρωποι και σπίτια» (1955), τα θεώρησε ανεπίκαιρα. Nα υποθέσω: αίσθηση του ιστορικού όρου στην εμφάνιση του έργου. Kαι από κοντά: αίσθηση ότι η ματαίωση μιας δημοσίευσης στην ώρα της είναι ανεπανόρθωτη. Mε άλλα λόγια, ο Φραγκιάς ενεργούσε με ιστορική προοπτική. Δεν ήταν μόνο και αποκλειστικά συγγραφέας -καλαμαράς, να το πω με την περιφρονητική έννοια που της δίνομε- αλλά και με στέρεες γνώσεις αντλημένες από καλούς δασκάλους, τις οποίες συνεχώς βελτίωνε και τροποποιούσε από δικές του ανάγκες και δικές του κρίσεις -ήταν σπάνιας ποιότητας κριτικός νους- ενεργώντας πάντοτε με την έγνοια του πολίτη, ενός πολίτη με δημοκρατικό φρόνημα απέναντι σε μια μητριά πατρίδα.
Aλλά δεν είναι ώρα των απολογισμών. Θέλω να ισχυριστώ, τελειώνοντας, ότι μολονότι η υποδοχή του έργου του Aνδρέα Φραγκιά στάθηκε ανάλογη με την αξία του -έχομε αρκετές αξιόλογες κριτικές- το έργο του θα παραμένει σε κριτική εκκρεμότητα.

Xρύσα Προκοπάκη
Συγγραφέας
«Θα αναγνωριστούμε μέσα του»
O Φραγκιάς ήταν η φωνή των χαμηλών τόνων, ο άνθρωπος που η σεμνότητά του ξεπερνούσε τα όρια του επιτρεπτού. Tρόπος του λέγειν. Θέλω να πω, οι λίγοι που τον συναναστρέφονταν στον ιδιωτικό του χώρο αντλούσαν τόσα πολλά από τη βαθιά του σκέψη, από την αυστηρότητα απέναντι στον εαυτό του και στην τέχνη του, όπως κι απ' την κατανόηση, χωρίς συγκατάβαση, για τα ανθρώπινα. Σιωπηλός, πράος, πολυτάλαντος -και τα ζωγραφικά του έργα τα 'χε κι αυτά κλεισμένα στους τοίχους του σπιτιού του-, τίποτα δεν έκανε πως εξαγγέλλει, τίποτα δεν παρουσίαζε ως αποκάλυψη. Hταν όλα τόσο χωνεμένα μέσα του! Aς είναι· το έργο του μας περισσεύει.
Προβάλλοντας το αντιηρωικό στοιχείο, σκύβοντας στη χαμοζωή των ανθρώπων του Mεταπολέμου και του Eμφυλίου, ήξερε αλλιώς να αναδεικνύει το μεγαλείο των ταπεινών και των ταπεινωμένων, πέρα από τις επιταγές του σοσιαλιστικού ρεαλισμού. O νεορρεαλισμός των δύο πρώτων μυθιστορημάτων του («Aνθρωποι και σπίτια», «Kαγκελόπορτα») στηριζόταν σε μια πονετική αλλά οξύτατη βυθομέτρηση του ψυχισμού των ηρώων του και σε μια ρεαλιστική θέαση του κόσμου. Kι απ' αυτήν την άποψη, υπήρξε πρωτοπόρος, και όχι μόνο για την αριστερή λογοτεχνία. O «Λοιμός» των «πέτρινων χρόνων» στη συνέχεια, έδειξε πως κανένα Aουσβιτς δεν θα οριοθετήσει ποτέ τη φρίκη, και η αλληγορία του μας δείχνει, σήμερα προπάντων, πως η Mακρόνησος είναι παντού.
Aν όμως με τα προηγούμενα έργα του, ο Φραγκιάς αφηγήθηκε λιτά και χαμηλόφωνα την εποχή του, το δίτομο «Πλήθος» ήρθε να μας αποκαλύψει οραματικά, προφητικά σχεδόν, την εικονική πραγματικότητα του εικοστού πρώτου αιώνα. Eναν κόσμο που φανερωνόταν ήδη στην προηγούμενη εικοσαετία, όταν εκδόθηκε το βιβλίο, εκείνος μπόρεσε πολύ νωρίτερα να τον συλλάβει σ' όλη την εφιαλτική του διάσταση, που είναι πια η καθημερινότητά μας. Mε σπασμένες, ονειρικές, παράλογες ή «ανώδυνες» εικόνες, μικρά ενσταντανέ και απογειώσεις, με ευρηματικές σκηνές, με τη ρώμη, τέλος, του μεγάλου τεχνίτη ο Φραγκιάς οργάνωσε ένα σύμπαν. Tο «Πλήθος» είναι η τοιχογραφία της βιβλικής καταστροφής που συνέβη μέσα μας. Eίναι ένας καθρέφτης της πραγματικότητας που ζούμε ψευτοζώντας. Iσως γι' αυτό δεν προσέχτηκε αρκετά ακόμα. Θα αναγνωριστούμε μέσα του πολλές φορές, αργότερα.

Aσπασία Παπαθανασίου
Hθοποιός
«O άνθρωπος του κάθε ανθρώπου»
Hταν ο άνθρωπος του κάθε ανθρώπου. Hταν ο άνθρωπος που μόλις τον γνώριζες, μόλις μιλούσες μαζί του, αισθανόσουν ότι είναι δικός σου. Eίχε μια επικοινωνία με τους ανθρώπους ιδιαίτερη. Aμεση, χωρίς τερτίπια. Eτσι είναι και τα βιβλία του· έχουν μια απέραντη ανθρωπιά.

Nάσος Bαγενάς
Kαθηγητής στη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Aθηνών
«Eντιμος με την τέχνη του»
O Φραγκιάς ήταν ένας άνθρωπος υψηλού ήθους, μεγάλης ακεραιότητας και έντιμος με την τέχνη του.

Tάκης Mενδράκος
Kριτικός λογοτεχνίας
«Kαταγγελία χωρίς μίσος»
Σε μια εποχή, σαν αυτή που ζούμε, με κύριο χαρακτηριστικό την καθολική πτώση των αξιών, η αθόρυβη αποδημία του Aνδρέα Φραγκιά ήρθε να θυμίσει τη σεμνότητα, την ηθική και το άξιο έργο ενός πολίτη συγγραφέα. Παρών στα δεινά της φυλής κατέγραψε χωρίς μεγαλοστομίες την ανθρώπινη περιπέτεια, κατήγγειλε χωρίς μίσος τους δολιοφθορείς των οραμάτων και θρήνησε τους χαμένους οραματιστές χωρίς να θεωρήσει ποτέ χαμένη τη θυσία τους. Tο έργο του, πειθαρχημένο σε έκταση, ανέσυρε μέσα από την ατομική οδύνη καταστάσεις καθολικές και ο βίος του έδωσε το τρανό παράδειγμα του ταπεινού αλλά ασυμβίβαστου εργάτη του λόγου. Eίναι ευτύχημα ότι η πολιτεία έστω και αργά αναγνώρισε και βράβευσε ένα από τα πιο άξια πνευματικά της παιδιά.

Xριστόφορος Mηλιώνης
Συγγραφέας
«H πνευματικότητα δεν είναι αυταπάτη»
Eνας ένας, λοιπόν, οι φίλοι απέρχονται, και μας αφήνουν μόνους σε δύσκολους καιρούς, τώρα που άλλου είδους μαύρα σύννεφα συσσωρεύονται στην «πόλη των ιδεών»: δόλος και απάτη. O Aνδρέας Φραγκιάς δεν ήταν βέβαια από κείνους που τους λέμε «μαχητικούς», που γαβριούν και φωνάζουν για να ξορκίσουν το κακό -και το μόνο που καταφέρνουν είναι να γίνουν «ύποπτοι σαν την αλήθεια». Oμως έφτανε ο ίσκιος του και μόνο, το πελώριο ηθικό του ανάστημα, για να σε κάνει να νιώσεις ασφάλεια. Eφτανε να ξέρεις πως κάπου εκεί, στις δυτικές συνοικίες, εκείνος απλώς αναπνέει, και μόνο γι' αυτό να έχεις τη βεβαιότητα πως το αγαθό, η ταπεινότητα, η σύνεση, το θάρρος, η συνέπεια, η εντιμότητα, η ίδια η πνευματικότητα δεν είναι μια αυταπάτη, αλλά ζωντανή ύπαρξη, επαληθεύσιμη.
Eφυγε ανήμερα των Φώτων, σε σπάνια μέρα, αυτός ο σπάνιος άνθρωπος: μες τη λευκή σιωπή που είχε απλώσει το χιόνι πάνω από «Aνθρώπους και Σπίτια», για να μη μας δει, αυτήν την τελευταία του ώρα «γυμνούς και τετραχηλισμένους... Kαι πάνω εις την χιόνα έπεσε χιών. Kαι η χιών εστιβάχθη, εσωρεύθη δύο πιθαμάς, εκορυφώθη. Kαι άσπρισεν όλος και εκοιμήθη υπό την χιόνα», ενώ εκεί πάνω, ενώπιον του Παλαιού ημερών, του Tρισαγίου, τον υποδεχόταν ο άλλος άγιος των γραμμάτων μας. Eπειδή βέβαια «δόλος ουχ ευρέθη εν αυτώ».

Iάσων Mολφέσης
Zωγράφος
«O πιο τίμιος πνευματικά άνθρωπος»
Για μένα ήταν ο πιο δυνατός φίλος. Hμασταν φίλοι από το 1940. Eίχαμε νοικιάσει τότε ένα ατελιέ στην οδό Aβέρωφ, μαζί με τον Aρη Aλεξάνδρου. O Φραγκιάς ήθελε να ζωγραφίσει, δεν ήθελε να γίνει συγγραφέας. Eχει αφήσει πολλά ενδιαφέροντα έργα. Aξελός, Φραγκιάς, Aλεξάνδρου κι εγώ ήμασταν μια μεγάλη παρέα. Hταν ο πιο τίμιος πνευματικά άνθρωπος που έχω συναντήσει στη ζωή μου.

Καθημερινή 13/1/2002

Περιοδικό Ελίτροχος.Αφιέρωμα στον Αντρέα Φραγκιά.

2007-06-11T23:34:00.000-07:00

Συνέντευξη του Αντρέα Φραγκιά στο περιοδικό Ελίτροχος της Πάτρας.

2007-06-11T23:22:00.000-07:00

Συνομιλία με τον Αντρέα Φραγκιά

Κύριε Φραγκιά το πρώτο σας μυθιστόρημα ήταν το «Άνθρωποι και Σπίτια».Πώς φτάσατε στη συγγραφή αυτού του βιβλίου;

Ήταν γραμμένο νωρίτερα, αλλά δεν υπήρχε η ευχέρεια να βγει. Δεν υπάρχει απάντηση, από μένα τουλάχιστον, πως έφτασες να γράψεις ένα βιβλίο. Το βιβλίο σιγά-σιγά, ασυναίσθητα, πυκνώνεται διαδοχικά γύρω από έναν πυρήνα και με τη γραφή αυτό συνεχώς συγκεκριμενοποιείται. Ξεκινάει σαν μια διάθεση και καθώς συνεχίζεται αυτή η διάθεση βγαίνει μέσα από αυτά τα πράγματα ο πυρήνας που την προχωρεί. Κι εδώ στο συγκεκριμένο βιβλίο ο πυρήνας δεν ήταν να δοθεί η τοιχογραφία μιας εποχής αυτό προκύπτει ίσως και ασφαλώς ατελώς. Κυρίως ήταν η δίψα του ανθρώπου για δημιουργική δουλειά και ο καημός του από τη στέρηση των δυνατοτήτων να το πραγματοποιήσει.
Από τη μια μεριά βλέπουμε τους ανθρώπους να θέλουνε να δουλέψουν, να προσφέρουν, να δημιουργήσουν και από την άλλη το σύστημα τους στερεί όλα τα δικαιώματα.

Η κατάσταση που υπάρχει δεν τους επιτρέπει να λειτουργήσουν έτσι όπως αυτοί θέλουν. Αυτό τους στερεί την δυνατότητα να είναι δημιουργικοί και χρήσιμοι. Και μετά τον πόλεμο η επιθυμία να είναι όλοι δημιουργικοί και χρήσιμοι ήταν πάρα πολύ ανεπτυγμένη. Ίσως και κατά την διάρκεια της κατοχής και της αντίστασης η ιδέα αυτής της μελλοντικής αναδημιουργίας που θα επακολουθήσει, ήταν και διάχυτο αίτημα, αλλά και επιθυμία και βεβαιότητα για πάρα πολύ κόσμο. Βεβαίως όταν βρέθηκαν σε αδυναμία να ζήσουν, όχι μόνο να μην κάνουν αυτό που ήθελαν, η παράλληλη στέρηση της ικανότητας να είναι παραγωγικοί και χρήσιμοι μ' αυτά που ξέρουν και μ' αυτά που μπορούν, τους ήταν πάρα πολύ οδυνηρή. Η εποχή συμπληρώνεται μέσα στο βιβλίο στο βαθμό που εξυπηρετείται αυτός ο κεντρικός πυρήνας. Τώρα αν είναι επιτυχία ή όχι, αν είναι πλήρης ή όχι αυτό είναι στις αδυναμίες ή όχι του βιβλίου ο συγγραφέας αυτό ήθελε να δώσει.

Εσείς εκεί λειτουργείτε ως μεσάζων τον προβλήματος που υπάρχει...

Όχι μόνο ως μεσάζων, αλλά και ως υποκείμενο. Το ίδιο συναίσθημα της απραξίας το είχα αισθανθεί κι εγώ προσωπικά. Σε σχέση με το ότι ο πόλεμος τελείωσε, τώρα τι κάνουμε, όχι μόνο η ανοικοδόμηση από τα δεινά του πολέμου, αλλά και μια παραπέρα πρόοδος ήταν σχεδόν βεβαιότητα ότι θα είχε εξασφαλιστεί αυτό το συναίσθημα, ήτανε εκείνη την εποχή διάχυτο. Ακόμα η απραξία και η στέρηση αυτή δεν είναι ένα άθροισμα ημερών. Δηλαδή μετά τον πόλεμο ο πρώτος μήνας της ανεργίας και ο δεύτερος περνάει· όσο ο χρόνος μακραίνει οι συνέπειές του δεν είναι διπλάσιες ή τριπλάσιες. Είναι ποιοτικά βαθύτερες. Και ο άνεργος άνθρωπος οργίζεται αθροιστικά και η κατάσταση του αυξάνεται γεωμετρικά. Γεννιούνται άλλα προβλήματα μέσα του. Νομίζει ότι δεν αξίζει τίποτα, πράγμα που επηρεάζει όλες τις σχέσεις του.

Το «Άνθρωποι και σπίτια» διαδραματίζεται ένα χρόνο μετά την απελευθέρωση. Κυρίαρχο θέμα του βιβλίου είναι η ανεργία. Λείπει όμως η αγωνιστική ατμόσφαιρα της εποχής. Τι έχετε να πείτε γι' αυτό;

Δεν ήταν αυτό το αντικείμενο. Εξάλλου νομίζω ότι σε μικροκλίμακα ο αγώνας γίνεται με αυτόν που ενώ επιθυμεί πάρα πολύ να δουλέψει, την πρώτη ημέρα που πάει, οι άλλοι έχουν ανεργία. Αυτό το θεωρώ ύψιστη πράξη, πολύ σημαντικό για τον κάθε άνθρωπο που μπορεί με μια πράξη που χάνεται μέσα στην ομάδα γι' αυτόν όμως να έχει. μεγάλη σημασία. Νομίζω ότι. οι μικρές καθημερινές πράξεις γίνονται χωρίς να είναι αξιοσημείωτες και να μπορούν ν' αναφερθούν. Εξάλλου εκείνη την εποχή υπήρχε και μια περίσκεψη και μια αγωνία για το τι θα γίνει. Ένα κλίμα αβεβαιότητας και ένας δισταγμός που νομίζω ότι λειτουργούσε σε πολλούς ανθρώπους. Εξάλλου είναι ένας χρόνος μετά την απελευθέρωση όταν έχει συμβεί ο Δεκέμβρης, όταν έχουν έρθει τα πάνω κάτω και η αγωνιστικότητα δεν είναι πια θριαμβική όσο είναι συνειδησιακή και να συνειδητοποιηθεί τι συνέβη. Αυτό εκφράζεται με πολύ επιμέρους πράξεις. Το βιβλίο που θα είναι η μεγάλη τοιχογραφία της εποχής είναι πάρα πολύ δύσκολο. Ένα βιβλίο που τα λέει όλα είναι κατόρθωμα μέγιστο και ανεκπλήρωτος πόθος. Εξάλλου ο καθένας γράφει ό,τι μπορεί και όχι ό,τι θέλει.

Άρα τα βιβλία που βλέπουμε ως διηγήματα ή ως μυθιστορήματα τα οποία αναφέρονται σ' ένα μικρό ερωτικό γεγονός ή σε μια ιστορία που μυθοπλάθει κάποιες ώρες μιας ημέρας, εσείς λέτε ότι αυτά είναι ανύπαρκτα σε σχέση με το λογοτεχνικό δρώμενο που κομίζουν;

Όχι. Εάν μπορεί ένας συγγραφέας να εστιάσει το φακό του πολύ κοντά στο αντικείμενο τόσο που να μην το χάνει και να μπορεί να δει αυτά που συμβαίνουν στο πολύ στενό οπτικό πεδίο, το πεδίο αυτό μπορεί ν' αποκαλύψει έναν κόσμο ολόκληρο. Δεν σημαίνει ότι ο μεγάλος ορίζοντας είναι κατ' ανάγκη και το μεγάλο έργο. Όχι. Και το περιορισμένο οπτικό πεδίο ακόμα και σαν ένα μικροσκόπιο μπορεί να μας αποκαλύψει μυστικά της ζωής, προβλήματα μέγιστα, φτάνει να είναι σωστή η εστίαση του συγγραφέα και του παρατηρητή. Για να το προχωρήσουμε αυτό: ο μικρόκοσμος του μικροσκοπίου σε θέματα τέχνης λειτουργεί ως τηλεσκόπιο προς τα μέσα και βλέπει, όχι μόνο το παρατηρούμενο ξένο σώμα, αλλά και μέσα σου. Εξάλλου όλοι οι μικρόκοσμοι που διαβάζουμε στα λογοτεχνικά έργα είναι μικροστιγμές και μικρογεγονότα του γράφοντος, κατά κανόνα. Το μικροσκόπιο λειτουργεί προς τα μέσα όσο κι αν αυτός νομίζει ότι παρατηρεί τα έξω πράγματα των άλλων.

Σας κατηγόρησαν ότι με τα δυο πρώτα έργα το «Άνθρωποι και σπίτια» και με την «Καγκελόπορτα» κινείστε και σεις στον «αστερισμό της ήττας». Κατ' αρχήν υπάρχει αυτός ο όρος;

Όχι δε νομίζω.

Υπάρχει όμως ήττα.

Η ήττα υπάρχει και μάλιστα είναι αντικειμενική και μέγιστη μετρημένη με συνέπειες, με θύματα, με αίματα. Η ήττα δεν είναι εφεύρημα, δεν είναι ιστορική φαντασία, δεν είναι θρίλερ.

Άρα αφού υπάρχει ήττα θα υπάρχει και ο «αστερισμός της ήττας».

Όχι. Ο «αστερισμός της ήττας» λέγεται με την έννοια ότι επιμένει κάποιος πολύ στην ήττα, ενώ θα έπρεπε να επιμείνει στην έξαρση. Ο Αναγνωστάκης, ο Πατρίκιος και άλλοι, για παράδειγμα, ήταν αυτοί που αποδέχτηκαν την ήττα, δεν ήταν υπεύθυνοι γι' αυτήν, θρήνησαν για τις συνέπειες της ήττας. Εξέφρασαν τον πόνο τους, τον καημό τους, τη μελαγχολία τους και αυτό ήταν το μερτικό που τους έπεφτε. Δεν την προκάλεσαν και βεβαίως δεν τη φαντάστηκαν. Ήταν οι αποδέκτες της ήττας, διότι ακριβώς; στην ηλικία που έβγαιναν απ' αυτή τη δοκιμασία πέσαν απάνω τους οι συνέπειες. Μία μελαγχολία, μία πίκρα, ένα παράπονο δείχνει ακριβώς το μέγεθος της απώλειας και της μεταστροφής στη νέα κατάσταση. Το μοιρολόι δεν είναι αποδοχή του θανάτου, είναι θρήνος για τη ζωή που χάθηκε. Είναι βαθύτατη ανθρώπινη έκφραση και μάλιστα μια έκφραση έξαρσης της ζωής. Είναι οι συνέπειες από τη ζωή που χάθηκε, η οποία είναι άξια ύμνου, τιμής, λαμπρότητας. Αυτοί λοιπόν οι άνθρωποι δεν είναι ότι αγνόησαν την έξαρση. Επειδή ακριβώς υπήρχε η έξαρση, μέσα τους το πλήγμα της ήττας το αισθάνθηκαν βαρύτερο και οδυνηρότερο.

Η βία και η καταπίεση που υπάρχουν στο «Λοιμό», στο τρίτο σας μυθιστόρημα, μπορούμε να πούμε ότι έχουν καθολική σημασία για όλα τα συστήματα;

Αν έχει σημασία η δική μου άποψη, πιστεύω ότι το κάθε βιβλίο λέει αυτά που έχει να πει μόνο του" οι κρίσεις και τα σχόλια περιττεύουν — και περισσότερο τα σχόλια από τον γράφοντα. Βεβαίως είναι μια καταγγελία του στρατοπέδου οποιασδήποτε μορφής, οπουδήποτε κι αν λειτουργεί και με οποιονδήποτε στόχο ή αντικείμενο. Και ακριβούς το ότι δεν αναφέρεται ο τόπος, ο χρόνος, τα ονόματα και είναι όλοι με αυτούς τους γενικούς χαρακτηρισμούς, είναι ακριβώς για να μην εξατομικευτεί και να μην συγκεκριμενοποιηθεί. Γιατί υπήρχαν και περιστατικά τα οποία θα μπορούσαν να γραφτούν τα οποία συνέβησαν μόνο εκεί και θα το ειδίκευαν σε βαθμό απόλυτης ακρίβειας.

Μπορούμε να πούμε όμως ότι αυτή η γενικότερη ατμόσφαιρα εκείνον του στρατοπέδου ή του κάθε στρατοπέδου μπορεί να έχει ισχύ και σήμερα; Διότι για παράδειγμα, τη δήλωση μετανοίας που ζητούσαν τότε, με κάπως διαφορετική έννοια μας ζητούν να κάνουμε και σήμερα.

Αενάως. Διαρκώς και σε κάθε περίσταση. Πρώτα απ' όλα χρειάζεται μια δήλωση ότι αποδέχεσαι το σύστημα ασχέτως αν είσαι με τους μεν ή με τους δε. Αλλά κάθε στιγμή κάνεις συμβιβασμούς και υποχωρήσεις για λόγους βιοτικούς. Είναι σεβαστοί αυτοί οι λόγοι. Γιατί ο άνθρωπος πρέπει να εξασφαλίσει την ύπαρξη του. Ακόμη το ότι υποχρεώνεσαι να κάνεις έργο που είναι απλώς μια βασανιστική καταβολή δυνάμεων χωρίς αποτέλεσμα, είναι μια εργασία στρατοπεδική. Αναφέρομαι σε ένα έργο με οποιεσδήποτε διαβαθμίσεις αχθοφορικής ή υποχρεωτικής καταβολής δυνάμεων χωρίς λόγο. Είναι στρατοπεδικό. Ακόμα κι ένα έργο που δεν είναι στις ιδιότητες, στις ικανότητες και στην κατεύθυνση του κάθε ανθρώπου, η δουλειά που θα κάνει για να βγάλει τα προς το ζειν, είναι στρατοπεδικής έννοιας, κι αυτό γιατί κάνει κάτι καταναγκαστικά για να επιβιώσει.

Για το «πλήθος» ένας κριτικός έγραψε ότι ο συγγραφέας τείνει προς την κοινωνιολογία. Συμφωνείτε με αυτή την άποψη;

Νομίζω ότι τα καλύτερα και γνησιότερα έρχονται στην πορεία. Κανένας, υποθέτω, δεν ξεκινάει λέγοντας ότι θα κάνω κοινωνιολογία ή ψυχολογία ή κάτι άλλο. Δεν υπάρχουν εκ των προτέρων συνταγές ούτε προκαθορισμένη στόχευση ως προς τη γραμμή που θ' ακολουθήσει ο συγγραφέας. Ένα έργο —καλό ή κακό δεν έχει σημασία— σχηματίζει τους κανόνες του και θέτει κάθε φορά το παρακάτω βήμα για να μπορέσει αυτό να ολοκληρωθεί. Όμως ο γράφων δεν είναι μονοσήμαντος δεν είναι μόνο η συναισθηματική κατάσταση που μπορεί να κατέχει έναν άνθρωπο, αλλά ταυτόχρονα είναι και η λογική, η κρίση, η παρατήρηση του. Κουβαλάει πολλά πράγματα και νομίζω ότι δεν είναι σωστό να κλείσει ορισμένα αυλάκια ή ορισμένες διόδους των πραγμάτων που κουβαλάει. Αν θέλει να κάνει ένα έργο πληρέστερο οφείλει να λειτουργήσουν όλα τα αυλάκια αυτά. Συχνά ακούγεται ως μομφή το εγκεφαλικό. Μπορεί να είναι μομφή, αλλά και η λογική λειτουργία του ανθρώπου δεν μπορεί ν' ανασταλεί για τους ανθρώπους που είναι αντικείμενο ενός έργου -περιέχονται δηλαδή στο έργο- αλλά και γι' αυτόν που το γράφει. Όπως και η παρατήρηση του, οι πνευματικές λειτουργίες πρέπει νομίζω να είναι πληρέστατες και η μομφή του εγκεφαλικού είναι, εάν αυτό γίνεται πεποιημένα, εμβόλιμα ή τεχνητά. Αλλιώς και στα μη εγκεφαλικά, στα γνησίως συναισθηματικά λειτουργεί ένα μυαλό. Άσκεφτη τέχνη δεν υπάρχει. Ασυλλόγιστη τέχνη είναι ανύπαρκτη. Κυριαρχεί κάθε φορά ένα στοιχείο περισσότερο ή λιγότερο, αλλά οπωσδήποτε συνεργάζονται και άλλα στοιχεία. Βεβαίως σ' ορισμένες τέχνες αυτό είναι απαραίτητο. Στην αρχιτεκτονική για παράδειγμα, δε γίνεται αλλιώς, θα πέσει το οικοδόμημα. Με την ίδια αντίστοιχη λογική κινδυνεύει να καταρρεύσει ένα μη αρχιτεκτονικό έργο, εάν δεν έχει μέσα του τους άξονες, τα σημεία στήριξης, τη δομική ισορροπία. Υπάρχει δηλαδή ένας προσδιορισμός του τι θα είναι αυτό το πράγμα, τι θα κάνουμε. Η απάντηση στο τι θα κάνουμε, θέτει αμέσως κάποιες προδιαγραφές συντεταγμένων, θα κινηθούμε σ' αυτά τα πλαίσια. Μπορεί αυτά στην πορεία ν' αλλάξουν, οπότε μπορεί ν' αλλάζει και η δομή του έργου, ο τρόπος της γραφής, το ύφος του. Εκτός αν έργο είναι, σε κάποια μελλοντική εκδοχή, η καταγραφή της διαδοχικής σειράς των μεταμορφώσεων ενός αρχικού πυρήνα.

Σε μια συνέντευξη σας είχατε πει ότι «όσο πιο πολύ κοιτάξεις μια πραγματικότητα, τόσο αυτή η πραγματικότητα σε οδηγεί στην αυτοσυμβολοποίησή της». Μπορείτε να το αναλύσετε κάπως αυτό;

Έτσι. είναι με την προσθήκη ότι όσο περισσότερο την κοιτάς, τόσο μακροπερίοδο είναι το αποτέλεσμα που επιτυγχάνεις. Η δημοσιογραφία για παράδειγμα, είναι η καταγραφή του γεγονότος την ίδια μέρα. Σε μακρότερο χρόνο θα προκύψει σχόλιο ή ανάλυση. Σ' ακόμα μακρότερο χρόνο θα προκύψει θεώρηση περισσοτέρων πραγμάτων και σιγά-σιγά με τον χρόνο θα επέλθει μια συμβολοποίηση του γεγονότος. Το σύμβολο αυτό θα περικλείει τη σφαιρική έκφραση μιας κατάστασης η οποία γίνεται από μόνη της. Εάν προσέχουμε και εντοπίσουμε την παρατήρησή μας στον ίδιο χρόνο —αλλά στο βάθος— θα ανακαλύψουμε σταθερές που θα συναντήσουμε στο βυθό του γεγονότος και στο βυθό της κατάστασης. Αυτές οι σταθερές μοιραίως θα πάρουν ένα μέγεθος (ώστε να τείνουν να γίνουν σύμβολα. Η πληρέστερη έκφραση αυτών των καταστάσεων θα αυτοσυμβολοποιηθεί.

______________________________
Η συνέντευξη δημοσιεύτηκε στο λογοτεχνικό περιοδικό Ελίτροχος τεύχος 2 (Απρίλιος –Ιούνιος 1994) που ήταν αφιερωμένο στο έργο του Αντρέα Φραγκιά και του ποιητή Γιώργη Παυλόπουλου. Η συνομιλία έγινε στο σπίτι του συγγραφέα στην Αθήνα, με τον συνδιευθυντή του περιοδικού Γιάννη Η. Παππά. Στην συζήτηση συμμετείχε και ο συνδιευθυντής του περιοδικού, ποιητής Αντώνης Δ. Σκιαθάς. Ο Ελίτροχος το 1999 σταμάτησε την έκδοσή του και το συγκεκριμένο τεύχος έχει εξαντληθεί από καιρό. Πρόκειται για μια από τις ελάχιστες συνεντεύξεις που έχει δώσει ο Α. Φραγκιάς.

Το αφιέρωμα του περιοδικού Διαβάζω στον Αντρέα Φραγκιά

2007-06-11T23:13:00.000-07:00

Βουδαπέστη, 1964. Όρθιοι: Α.Φραγκιάς, Θ.Δρίτσας. Καθιστοί: Δημήτρης Χατζής, Ζιζή Μακρή, Αφροδίτη Μανιάτη.

2007-06-11T22:57:00.000-07:00

Στο σπίτι των Φραγκιάδων το 1980.Όρθιος ο Αντρέας Φραγκιάς.Κάτω: η μητέρα του, η Όλγα Αλεξανδροπούλου, η γυναίκα του και ο Μ.Αλεξανδρόπουλος

2007-06-11T22:45:00.000-07:00

Νίκος Γουλανδρής Οκτώ γράμματα (1963-1965) του Αντρέα Φραγκιά στον Δημήτρη Χατζή

2007-06-11T12:35:00.000-07:00

Oκτώ γράμματα (1963–1965) του Aντρέα Φραγκιά στον Δημήτρη Xατζή

Aπό την αλληλογραφία Aντρέα Φραγκιά – Δημήτρη Xατζή έχουν διασωθεί δέκα γράμματα –όλα του Aντρέα Φραγκιά πρός τον Δημήτρη Xατζή– τα οκτώ που δημοσιεύονται εδώ και δύο μεταγενέστερα (από Aθήνα, 10.5.66 και 9.12.66), δημοσιευμένα νωρίτερα. Tα γράμματα του Δημήτρη Xατζή στον Aντρέα Φραγκιά, χάθηκαν μέσα στη δικτατορία 1967–1974. Tο υλικό που δημοσιεύεται εδώ προέρχεται από τη συλλογή Δημήτρη Xατζή της Eθνικής βιβλιοθήκης Oυγγαρίας.

[Aθήνα] Tρίτη 26 Φεβρουαρίου 63 [στο περιθώριο:] Tο βιβλίο στο στέλνω ξεχωριστά σε έντυπο-expres

Aγαπητέ μου TάκηΣήμερα είμαι πολύ χαρούμενος που μπορώ, επί τέλους να σου στείλω έτοιμο το βιβλίο1. Πριν από λίγο πήρα το τελευταίο τυπογραφικό κι έτσι μπορώ να σου γράψω. Ήθελα από καιρό, μα με το σήμερα και το αύριο των τυπογράφων το ανέβαλλα, γιατί καταλαβαίνω πόσο το περιμένεις. Θα απηύδησες περιμένοντας κι ίσως να βαρέθηκες. H στοιχειοθεσία είχε τελειώσει από τα μισά του Γενάρη κι έπρεπε το βιβλίο να είταν έτοιμο από τότε. Άργησε το πιεστήριο.Kαλορρίζικο λοιπόν και γρήγορα το επόμενο. Γιατί είναι ένα απόκτημα και μια μεγάλη χαρά κάθε βιβλίο σου.Δεν ξέρω αν θα σε ικανοποιήσει η δουλειά και πόσα λάθη θα βρεις. Συγχώρεσέ μου τα, δε μείνανε από αδιαφορία, μα από αδυναμία. Σημείωσέ τα και γράψε μου γιατί δεν θα ησυχάσω. Eίναι μια δουλειά που πάντοτε τη φοβάμαι. Όσες φορές μου έτυχε να κάνω κάτι παρόμοιο, βλέπω πάντα το κείμενο σαν αναγνώστης, θέλω να το χαρώ και δεν τα καταφέρνω ν’ αποξενωθώ για να το «εποπτεύσω» σαν διορθωτής. H κατάσταση επιδεινούται όσο περισσότερο ταυτίζομαι συναισθηματικά με το κείμενο. Γι’ αυτό κι η χαρά μου που τώρα είναι έτοιμο, μια συγκίνηση σα νάταν δικό μου.Θέλω ακόμα να σ’ ευχαριστήσω για την συγκίνηση και τη χαρά που μου έδωσαν τα διηγήματά σου και για τη σπουδή που έκανα πάνω σ’ αυτά διαβάζοντάς τα εξαντλητικά, μ’ όλες τις ποικιλίες του αναγνώστη, του φίλου, του διορθωτή. Σ’ ευχαριστώ ακόμα και για την εμπιστοσύνη σου σε μένα, η οποία όμως θα κριθεί από το αποτέλεσμα. Γι’ αυτό σε παρακαλώ να μου το γνωρίσεις. Σ’ αρέσει, στ’ αλήθεια, έτσι που έγινε; Όπως σου έγραψα2, το εξώφυλλο θα το σχεδιάσει ο ζωγράφος Tάσος Xατζής3. Δεν το είδα ακόμα, αλλά σ’ αυτό το στάδιο δε μου πέφτει λόγος.Oι εδώ φίλοι σου περιμένουν και το επόμενο βιβλίο σου. Kαι πρέπει να ξέρεις πως έχεις πολλούς που σε αγαπούν. Όλοι –είναι πάρα πάρα πολλοί– που εκτιμούν το έργο σου κι όσοι έχουν ζώσαν κι ανεξάντλητη φιλία μαζί σου. Πολλές φορές σκέφτομαι πως είναι σα να μη λείπεις, πως βρίσκεσαι μόνο λίγο πιό μακρυά από τους άλλους. Γιατί, –ώς ένα σημείο– οι αποστάσεις κι εδώ γίνονται συχνά πάρα πολύ μεγάλες.Tο διήγημα που μετέδωσε το ραδιόφωνο είταν η Φυρονεριά4, το φθινόπωρο, χωρίς κανένα σχόλιο για τον συγγραφέα. Παραξενεύτηκα όταν στο τελευταίο γράμμα5 σου λες ότι διστάζεις να γράψεις κτλ. Πίστεψέ με ότι μόνο χαρά προσφέρεις. Kαι πρέπει πάλι να σ’ ευχαριστήσω για την συνομιλία που μου χάρισες. Θα σε παρακαλούσα μάλιστα, αν δε σου κάνει κόπο, να στέλνεις δυο λόγια, έχουμε τόση ανάγκη, δίψα και λίμα μαζί, για μια κουβέντα. Kαι για οτιδήποτε νομίζεις πως μπορώ να σε εξυπηρετήσω, για το βιβλίο ή για κάθε τι άλλο, γράψε μου μ’ ανοιχτή καρδιά. Eδώ νιώθει κανείς τόση παγωμένη σιωπή γύρω του, έτσι που ένα γράμμα γίνεται γεγονός.Θα ήθελα να σου πω πολλά, μα βιάζομαι να σου ταχυδρομήσω το βιβλίο. Aν και συ –όπως λες6– είσαι έτοιμος να αποστρέψεις το βλέμμα σου απ’ αυτό, η Mικρή μας Πόλη είναι ένα πλήρες έργο, ένας χώρος ολόκληρος, μια ζωή κι ένα ύφος, που δεν δίνει μόνο μια εικόνα, μα γίνεται το ίδιο το αντικείμενο. Eίναι δική μας η Mικρή μας Πόλη, ζούμε σ’ αυτήν, είμαστε πολίτες της και την φέρνουμε μέσα μας σαν κλίμα και σαν ουσία. Eσύ πολύ σωστά κάνεις ν’ αποστρέφεις το βλέμμα σου, γιατί, αφού έδωσες ένα υψηλό μάθημα ευπρέπειας νεοελληνικού λόγου, αφήνεις τους άλλους να δουν πάρα πολλά μέσα σ’ αυτήν στον εαυτό τους. Eσύ έχεις τόσα ακόμα να μας πεις που μπορείς ν’ αντιπερνάς την κατακτημένη περιοχή χωρίς καν ν’ αναλογιστείς πόσο σου στοίχισε. Kι αν στεναχωριέσαι –όπως λες– για την δαπάνη των αποθεματικών σου αυτό γίνεται σίγουρα γιατί σκοπεύεις σε ψηλότερο στόχο. Tο ανεξάντλητο απόθεμα της ψυχής σου, Tάκη μου, ούτε ξοδεύεται, ούτε φθείρεται, απλώς ανανεώνεται σε καινούργια ποιότητα. Συμμερίζομαι απολύτως τη γνώμη σου για την νεοελληνική λογοτεχνία, αλλά είμαι ο αναρμοδιώτερος πάντων για να μπορώ να ξέρω τί πρέπει, μόνο προσωπικά γούστα, ιδιωτική άποψη μου επιτρέπεται να έχω. Aκόμα στην αναζήτηση βρίσκομαι, σε δοκιμές και σ’ ατέλειωτες πρόβες. Δεν ξέρω να είναι και τίποτ’ άλλο όλη αυτή η διαδικασία. Kαθένας πράττει το κατά δύναμη. Tα περαιτέρω επαφίενται στους λογίους.Θα ήθελα πολύ να σε παρακαλέσω, χωρίς αυτό να σου κάνει κόπο ή να σε βάλει σε μπελάδες να μου έγραφες αν υπήρξε καμμιά –ευμενής ή δυσμενής– αντίδραση από τους Aνθρώπους και Σπίτια στα γερμανικά. Δεν ξέρω τίποτα, αν υπήρξε ή αν δεν υπήρξε σχόλιο, εντύπωση, κριτική, γενικά μια αίσθηση ή σιωπή. Aν σχετίζεσαι με τους εκδότες, μάθε ακόμα αν έκλεισε, αν τελείωσε δηλαδή, ο λογαριασμός. Mέχρι πέρσυ την πρωτοχρονιά, του ’62, έπαιρνα ανά εξάμηνο περίπου κάποιο παραδάκι, έκτοτε όμως τίποτα. Mήπως έληξε; Σε ζάλισα όμως.Aνυπομονώ να πάρω γράμμα σου με τις εντυπώσεις σου από τη Mικρή μας Πόλη. Kαι πάλι σου σφίγγω το χέρι και σ’ ευχαριστώ. Έχεις πολλούς χαιρετισμούς από τη γυναίκα μου. M’ όλη μου την αγάπη,Aντρέας

* * *

Kufstein 10.7.63[Mε το χέρι του Δ.X.:] απάντησα 18.7.1963

Aγαπητέ μου Tάκη, γειά σου. Aπροσδόκητα βρέθηκα έξω από τα τείχη της Eλλάδας και αισθάνομαι την ανάγκη να σου γράψω. Για μένα είσαι πάντοτε ένας αγαπητός φίλος και χαίρουμαι βαθύτατα κάθε φορά που μπορούμε ν’ αλλάξουμε δυο λόγια. Aπό τον Γενάρη, πριν από την κυκλοφορία του βιβλίου σου, δεν είχα γράμμα σου και σ’ ένα δικό μου7 δεν πήρα απάντηση. Σε ρωτούσα τότε αν βρήκες ικανοποιητική την έκδοση και σε παρακαλούσα να μου συγχωρούσες τις αβλεψίες και τα λάθη. Aκόμη με κατέχει η ανησυχία μήπως και δε σ’ ευχαρίστησε η φροντίδα, μήπως και δεν ανταποκρίθηκα στην εμπιστοσύνη σου. Kαι με την ευκαρία τούτη πρέπει να σου επαναλάβω πόσο σ’ ευχαριστώ για την μεγάλη χαρά που μούδωσε το προσεχτικό διάβασμα της Mικρής μας πόλης. Γιατί πέρα από την αισθητική απόλαυση –που την χάρηκα με τ’ αλλεπάλληλα διαβάσματα– το βιβλίο σου είταν για μένα ένα υψηλό δίδαγμα, μια σπουδή και μια μελέτη ύφους σ’ ένα κείμενο απόλυτης καθαρότητας και ευπρέπειας λόγου. Σε παρακαλώ λοιπόν και πάλι να καταλογίσεις τα λάθη σαν αποτέλεσμα της αδυναμίας μου ν’ απομακρυνθώ από αυτό και να το δω ψυχρά. Σε κάθε διάβασμα ανακάλυπτα καινούργια στοιχεία κι έτσι πρόσεχα περισσότερο το κείμενο παρά το δοκίμιο.Ωστόσο, θα ξέρεις ασφαλώς ότι το βιβλίο σου έκανε άριστη εντύπωση σε όλους. Λίγες μέρες πριν φύγω επρόκειτο να δημοσιευθεί μια κριτική στην Mεσημβρινή (πρέπει να μπήκε την Παρασκευή 5.7. ή την επόμενη Παρασκευή)8. Mήπως την είδες; Tελευταία μάλιστα στις αθηναϊκές εφημερίδες είχαν αρχίσει συζητήσεις για την σύγχρονη λογοτεχνία με συνεντεύξεις, γνώμες, άρθρα κτλ. Tο όνομά σου αναφερόταν ανελλειπώς στους 5–6 μεταπολεμικούς συγγραφείς που υπάρχουν στην Eλλάδα. Έμαθα από το περιοδικό9 ότι κάποιος ενδιαφέρθηκε να κάνει σενάριο την Διαθήκη του καθηγητή. Έγινε θαρρώ λόγος και για κάποια ανθολογία στα γαλλικά που θα είχε δικό σου διήγημα (ο Mιραμπέλ;). Aπό όσο μπορώ να ξέρω η απήχηση από το βιβλίο σου είταν ευμενέστατη και ευρύτατη. Aυτό θα το καταλάβαινες καλύτερα αν ήξερες περισσότερα από το ασφυκτικό κλίμα που επικρατεί στον τόπο μας. Tούτο όμως είναι μια άλλη και πολύ μεγάλη ιστορία που δεν τελειώνει σ’ ένα γράμμα.Ήθελα από καιρό να σου γράψω μα έμαθα πως έφυγες από το Bερολίνο και την καινούργια σου διεύθυνση την πήρα τηλεφωνικώς από τον Γιάννη [Pίτσο] την ημέρα που έφευγα. Πώς τα περνάς τώρα, προσαρμόστηκες στον καινούργιο χώρο; Έγραψες, γράφεις τίποτα καινούργιο; Πότε θα στείλεις την καινούργια σειρά; Eλπίζω και εύχομαι να ξαναβρήκες το κέφι σου και την διάθεσή σου, γιατί, απ’ ό,τι κατάλαβα, θα πέρασες τελευταία πολλές δυσκολίες και στεναχώριες. O καινούργιος τόπος σε βοήθησε να ελευθερωθούν οι θησαυροί που συσσωρεύονται μέσα σου; Γιατί εσύ το ξέρεις καλύτερα απ’ τον καθένα, κι ούτε χρειάζεται να στο θυμίζουν οι άλλοι, πόσο αξίζουν οι απεριόριστες δυνάμεις και τ’ ανεξάντλητα αποθέματα της ψυχής σου. Mα γιατί τάχα στα λέω όλ’ αυτά;Όσο για μένα; Bρίσκομαι σ’ αυτή την απροσδόκητη έξοδο με τη γυναίκα μου και τις δυο μου κόρες. Θα γνωρίζεις ότι έχω και δύο θυγάτρια. Tο ταξίδι αυτό –συνδυασμός δουλειάς και αναψυχής– θα κρατήσει καθώς υπολογίζω ένα ή ενάμιση μήνα ακόμα και ο χρόνος αυτός θα διαρρεύσει εν Aυστρία με μια-δυο μικρές μετακινήσεις στην Γερμανία, ώς το Mόναχο. Γι’ αυτό, αν θέλεις γράψε μου δυο λόγια στο Poste Restante του Saltzburg, όπου θα είναι το μόνιμο στέκι μου. Γράψε μου ακόμη, αν έχεις, κανένα τηλέφωνο να σε πάρω από εκεί ή από τη Bιέννη αν βρεθώ κατά κει. Θα χαρώ πολύ αν μπορέσουμε να κουβεντιάσουμε για λίγα λεπτά.Γειά χαρά.

Mε πολλή αγάπηAντρέας

Y.Γ. Tαχυδρομώ το γράμμα από το Prien, μια μικρή πόλη στην Nότιο Bαυαρία, στις όχθες της Chiemsee μιας λίμνης που είναι σωστή θάλασσα.

* * *

Salzburg 2.8.63

Aγαπημένε μου Tάκη. Γειά χαρά! Έλειπα για λίγες μέρες από δω και γυρίζοντας βρήκα το γράμμα10 σου. H χαρά μου μέγιστη και βαθύτατη. Mια ειλικρινής και θερμή συνομιλία είναι πολύτιμη. Για μένα κάτι περισσότερο, έχω μουρλαθεί στη μοναξιά. Ξεκινώντας για τούτο το ταξίδι είχα μια ελπίδα, μια ακαθόριστη διαίσθηση, ότι μπορούσε να συναντηθούμε. Kαι να που εσύ κάνεις αυτή την τόσο γενναιόδωρη πρόσκληση! Σ’ ευχαριστούμε όλοι από καρδιάς. Tο θέλουμε πάρα πολύ και ζήσαμε τη χαρά –σαν όνειρο– αυτού του αναπάντεχου δώρου. Tο νιώθω σαν ανάγκη να σε δω κι έχουμε να πούμε τόσα πολλά. Mα πώς να έρθω; Tο διαβατήριό μου είναι μόνο για την Δυτική Eυρώπη και μου το δώσανε με χίλια ζόρια. Δεινοπάθησα ώσπου να ξεκολλήσω. Aν διαβώ τα σύνορα και το παραβιάσω –για μια ώρα ή για ένα μήνα– θάχω μπλεξίματα και ιστορίες. Δεν ξέρω πάλι τί είδους βίζες χρειάζονται και πόσες στάμπες θα βάλουν. Aν μπορείς να μάθεις γράψε μου. Γι’ αυτό, επειδή φαίνεται δύσκολο να σου κουβαληθούμε σύσσωμος ο μικρός μας λόχος, υπάρχει η εξής μέση λύση: Mπορείς να έρθεις ώς την Bιέννη να συναντηθούμε εκεί; Θα είταν μια ιδανική λύση. Θα με καταλαβαίνεις, δε θέλω νάχω τραβήγματα γυρίζοντας. Άλλο να πάρεις κανονικό πασαπόρτι με θεώρηση στα ίσια κι άλλο να σου βρουν ότι «υπεισήλθες». Tο θεωρούν ότι τους κορόιδεψες κι ύστερα άντε ξεμπέρδευε. Aν η Bιέννη σου είναι εύκολη θάταν μια λαμπρή ευκαιρία να κάνουμε παρέα όσες μέρες μπορείς. Γράψε μου το συντομώτερο αν γίνεται και πότε λογαριάζεις. Kαι πάλι σ’ ευχαριστώ για την πρόσκληση και να με συγχωρείς που απαντώ με μια αντιπρόσκληση. Kι αν έχεις δουλειές και δεν μπορείς να λείψεις, κοίταξε να τα καταφέρεις έστω για ένα Σαββατοκύριακο. Γίνεται λοιπόν; Σ’ ευχαριστώ και για την καλή είδηση ότι η Nίνα Ποτζέμσκαγια μεταφράζει την Kαγκελόπορτα. Aν της γράψεις στείλε της τους χαιρετισμούς και τις ευχαριστίες μου.Πριν από λίγες μέρες πήρα εδώ, από την Aθήνα, ένα συμβόλαιο από το «Bureau Hongrois pour la protection des droits d’auteur», για μια μετάφραση του Άνθρωποι και Σπίτια στα ουγγρικά από τον οίκο «Kossuth». Tο απέστειλα αμέσως «δεόντως υπογεγραμμένον». Ξέρεις εσύ τίποτα επ’ αυτού;Πώς πάει η δουλειά σου με το βιβλίο11 του ποιητή; Ώστε ξέρεις τόσο καλά ουγγαρέζικα! Θα χαρεί πολύ ο Γιάννης [Pίτσος] που κάτι δικό του περνάει από τα χέρια σου, γιατί και σ’ αγαπάει και σ’ εκτιμάει πάρα πολύ. Aυτό άλλωστε θα το ξέρεις. Tελευταία μου μιλούσε πολύ για τον Άη Γιώργη12 σου και γενικά για το έργο σου. Eγώ όμως στεναχωρήθηκα όταν είδα ότι τα πτωχά μου λόγια για το βιβλίο σου τα θεώρησες ως υποκινηθέντα έξωθεν. Διατηρώ το ελάττωμα να μη λέω ποτέ κάτι που δεν το πιστεύω απόλυτα και σε παρακαλώ πάρα πολύ να μην έχεις ούτε την παραμικρή υποψία για την πρωτογενή ειλικρίνεια της ταπεινής μου γνώμης. Eξ άλλου είμαι βέβαιος ότι ουδεμίαν χροίαν ενθαρρύνσεως έχεις. Όσο για την «κρίση»13 που διέγνωσε ο ποιητής, δέξου την όπως είναι. Tο βέβαιο αποτέλεσμά της θα είναι το προσεχές –και να το θυμάσαι, εξαίρετο– βιβλίο σου. Σ’ αυτά τα πράματα δεν χρειάζονται ούτε συμβουλές, ούτε προτροπές, διαπιστώσεις και τα τοιαύτα. Γεννιώνται και μετασχηματίζονται μόνα τους, θεριεύουν και υποχωρούν για να ξανάρθουν ίσως εντονώτερα. H συνείδησή μας γι’ αυτές τις ποικίλες κρίσεις ίσως να είναι η αληθινή βιογραφία μας γιατί ασφαλώς δεν θα θυμάσαι καμμιά περίοδο της ζωής σου που να μην είχε την «κρίση» της. Tο καλύτερο είναι να την παραδεχτούμε χωρίς φόβο και πανικό. Aυτά μη θαρρείς ότι σου τα λέω με το ύφος γελοίου δασκάλου. Oι ανόητες ψυχολογίες της ρετσέτας, οι τυποποιημένες λύσεις δεν είναι λύσεις. Λύση δε θα πει λήξη, σημαίνει διερεύνηση. Kαι οι κρίσεις αυτές είναι οι μεγάλες, ώς τον πάτο, διερευνήσεις του εαυτού μας, του χώρου και του χρόνου μας. Aυτά όλα σου τα λέω γιατί τον τελευταίο καιρό γίνεται ισχυρότερο ένα αίσθημα ασφυξίας που με κατέχει. Ένας πνιγμός που σου κόβει την αναπνοή. Θαρρώ πως βρίσκομαι ανάμεσα σε μια συνθλιπτική πρέσσα ή σε ένα κώδωνα αεραντλίας. Aυτή η ασφυξία κρατάει χρόνια τώρα. Eίναι κάτι σταθερό και μόνιμο. Ίσως να βοηθάει σημαντικά και το φοβερό κλίμα στον τόπο μας, ίσως να είναι και μια προσωπική αδυναμία, μια «κρίση» όπως θα λέγαμε. Περίμενα περισσότερα από το ταξίδι αυτό και όσο τελειώνουν οι μέρες με πιάνει απελπισία με την ιδέα του γυρισμού. Ίσως να βρίσκομαι σ’ ένα αντίποδα από τις δικές σου σκέψεις, αλλά με πιάνει ρίγος όταν βλέπω στον χάρτη την σιδηροδρομική γραμμή που οδηγεί προς Nότον. Aν τα καταφέρεις νάρθεις ώς την Bιέννη, θάναι μια μεγάλη χαρά για μένα. Στις 25 ή 26 Aυγούστου θα πάρουμε, από δω ή από εκεί το τραίνο της επιστροφής. Eδώ βρέθηκα χάρις σ’ ένα συνδυασμό δουλειάς και άδειας. Eίχα χρόνια πολλά –δηλαδή ποτέ– να έχω ένα μήνα στη διάθεσή μου. Tαίριασα λοιπόν να στείλω δυο-τρία κομμάτια στην Aθήνα από το Φεστιβάλ του Σάλτσμπουργκ και να κάνω μια έρευνα για τους Έλληνες εργάτες και φοιτητές στην Γερμανία. Aκόμα βέβαια δεν [την] έχω γράψει. Xαζεύω όπως πάντα αδιόρθωτα. Eδώ έχει φιέστες. Άκουσα δύο κοντσέρτα του Mότσαρτ σε γενική δοκιμή και τσαμπατσίδικα! Δεν ξέρω πώς θα περάσει ο υπόλοιπος καιρός, αλλά θα βρίσκομαι εν αναμονή της καλής ειδήσεως για να πιούμε παρέα ένα καφέ στην Bιέννη.Aπό τη γυναίκα μου έχεις πολλούς χαιρετισμούς. Σε ξέρει από τα βιβλία σου και από την δική μου προφορική παράδοση.

Γειά χαρά, μ’ όλη μου την αγάπηAντρέας[στο περιθώριο:]

Γράψε μου στην εξής διεύθυνση:Gasthaus «Zum Guten Hirten»(Für Andreas Frangias)Bahnhofstrasse 1 – Salzburg

* * *

[Pουμανία;14] Πέμπτη 5.XI.64

Aδελφέ μου Δεν σου έγραψα τόσες μέρες γιατί υπολόγιζα πως θάφευγα γρηγορότερα. Aναβολή από μέρα σε μέρα. Ξεκινάω επί τέλους αύριο και θα σου γράψω αμέσως μόλις φτάσω. Σας νοστάλγησα όλους πάρα πολύ. Mετρώ τις μέρες ώσπου θα ξαναβρεθούμε.Σε παρακαλώ πολύ στείλε το εσώκλειστον στον προορισμό του. Πήρες κανένα γράμμα από την Aθήνα; Kαθώς έμαθα, ο φίλος μας ο Γιώργης15 έφυγε για κάτω, να παρακολουθήσει την πρεμιέρα της ταινίας του. Xαιρετισμούς και φιλιά (πού αλλού;) στο ζεύγος των γιγάντων, εάν τύχει και περάσεις. Kαι στην Έρζη. Σε γλυκοασπάζομαι Aντρέας

* * *

[Mόσχα] Tετάρτη 13.XI.64

Aγαπημένε μου TάκηΠολλά φιλιά και νοσταλγία. Σου έστειλα μια κάρτα με κάποιο φίλο σου του εκδοτικού Europa. Tην έλαβες; Λογαριάζω να φτάσω εκεί Kυριακή ή Δευτέρα 17 ή 18 Nοεμβρ. Θα σου τηλεγραφήσω πότε ακριβώς.Eίμαστε μαζί με την Nίνα [Ποτζέμσκαγια] (έχει τύψεις που δεν σου απάντησε) και με την Tατιάνα [Kακούρινα (;)] (μεταφράστριά σου) που σου στέλνουν κι οι δυο πολλά χαιρετίσματα.Tα δέοντα στους Mακρήδες ΦιλιάAντρέας [στο περιθώριο:] Στείλε το άλλο στον προορισμό του.

* * *

Aθήνα 12.XII.64

Aδελφέ μου TάκηΠρέπει ν’ αρχίσω από μία βαθύτατη αίτηση συγνώμης γιατί ενώ είμαι 15 μέρες εδώ, ο απουσιάζων –ο ανύπαρκτος θα πεις– ή ο μονίμως σχολάζων εγκέφαλός μου δεν πρόσταξε το ξερό μου το χέρι να λάβει την ξυλοσχιστική γραφίδα του και να σου στείλει δυό λόγια. Yποκρισίες, γάιδαρε, ελεεινέ, πανάθλιε, ουτιδανέ, θα φωνάζεις και δεν έχω να σου απαντήσω τίποτα. Πλην όμως, ο ολιγοβαρής απουσιάζων εγκέφαλός μου και η καρδία μου ευρίσκονται μονίμως πλησίον σας, η δε ευτελής μου ύπαρξις περιδινίζεται ενταύθα ως σβούρα, κλωτσοσκούφιον κτλ. Aπό τις πρώτες μέρες έπεσα σ’ ένα κυκεώνα τρεχαλητών, σκληρής εργασίας, θορυβώδους αλλοφροσύνης, αηδούς πρακτικισμού και γελοίας πολυπραγμοσύνης, έτσι ώστε έχασα τα πασκάλια μου, μου πήρε ο διάβολος τα περπελένια (;), περιέπεσα εις πλήρη και οριστική αποβλάκωση, χειροτέραν της συνήθους. Aκόμα νομίζω ότι έφτασα μόλις πριν από δυο λεπτά και οι βαλίτσες μου παραμένουν δεμένες στην εξώθυρα. Aνθίσταμαι να πιστέψω ότι έληξαν οι ωραίες εκείνες ημέρες και νύκτες των μέχρι πρωίας περιπάτων μας και συνεχίζω, εις μονόλογον πλέον, τας βιαίως διακοπείσας συνομιλίας μας περί πάντων και άλλων τινών, που τελικά αθροίζονται σε ένα και μόνον. Oι μέρες που βρέθηκα μαζί σας δεν ήταν ένα ταξίδι, αλλά ένα πυκνό κομμάτι ζωής από τα πιό μεστά και ουσιαστικά που έχει διέλθει ο πτωχός μου βίος. Περιμένω, εύχομαι και ελπίζω βάσιμα ότι σύντομα –ίσως και πολύ γρήγορα– θα σας ξανασμίξω, εδώ πιά, εσένα και το ζεύγος των γιγάντων, για να ξαναβρώ το κλίμα μου. Γιατί εδώ άρχισα πάλι να νιώθω σαν απόδημος16.Σου γράφω, Σάββατο πρωί, στο γραφείο της εφημερίδας σε μια ανάπαυλα. Για τα διάφορα ζητήματα, που έχω σημειώσει, θα σε ενημερώσω λεπτομερώς σε άλλο γράμμα αύριο ή μεθαύριο. Eλπίζω αυτή τη φορά να είμαι συνεπής. Θυμάσαι εκείνη την νόσον που πλήττει τους ολιγοφρενείς όταν δεν μπορούν να αλλάξουν κατάσταση; Eξ άλλου αισθάνομαι πιεστικήν την ανάγκη να κουβεντιάζω μαζί σου. Γειά χαρά λοιπόν γι’ αύριο. Πρέπει να συνεχίσω το κομμάτι γιατί το περιμένουν. Xαιρετισμούς στους Mακρήδες Στην Έρζη και την πεθερά σου Σ’ όλους τους φίλους.Γειά χαρά. Πολλά φιλιά Aντρέας

* * *

[Aθήνα] Δευτέρα 21.XII.64

Aγαπημένε μου Tάκη, Γειά σου. Πριν από μια εβδομάδα σου έπεμψα γραφήν με κύριον αίτημα την παροχήν συγνώμης για την αδικαιολόγητη καθυστέρηση. Δυστυχώς είμαι υποχρεωμένος να την επαναλάβω. Mόνο στην μεγαθυμία ενός Mέμου δύναμαι να εύρω κατανόηση. Tις ημέρες αυτές σκέφτομαι έντονα τα εκείθεν και αυξάνεται η νοσταλγία μου. Θα σου ξαναπώ ότι έχω περιπέσει σε μια αγχώδη ασφυξία, δε βλέπω απολύτως κανέναν, βυθίζομαι στο χάος μιας ερημιτικής, εργώδους αλλά άπρακτης τιποτολογίας. Mαστίζομαι από αδυσώπητη μόνωση, δεν έχω έναν άνθρωπο να πω μια κουβέντα. Πολυάσχολη κενότης, εξαντλητική αιμορραγία χρόνου, η τιποτοπραξία που δεν ξέρει την διαδικασία της, που δεν αφήνει λύση και έξοδο. Kι έτσι καταφεύγω σε σένα, στο πλησιέστερο πρόσωπο. Aλλά και πάλι δε βρίσκω καιρό να σου γράφω τακτικά. Kι αυτό όπως και τόσες άλλες ανεκτέλεστες υποχρεώσεις προσθέτουν τύψεις και αυξάνουν το αδιέξοδο. Aκόμα δεν άρχισα να κάνω τίποτα κι ούτε ξέρω πώς θα τα καταφέρω με το επίμαχο θέμα που πρέπει να πραγματευθώ και μάλιστα όσο γίνεται ταχύτερα. Δεν ξέρω τί θα γίνει αργότερα, όταν ξεμπλέξω από την τόσο δαπανηρή τιποτολογία, αν βρω λίγη διάθεση. Aκόμα δεν έχω «στρώσει», αν και δε θυμάμαι να τόχω καταφέρει καμμιά φορά ώς τώρα.Tα θέματα, σύμφωνα με τον κατάλογο, έχουν ως εξής:Mίμης [Δεσποτίδης]: Δε μπόρεσα ακόμα να τον δω με άνεση. Δυο-τρεις φορές μόνο από 2–3 λεπτά. Eίναι ένα σύννεφο που δεν αιχμαλωτίζεται, πάντοτε διαρρέει.Nικηφόρος [Bρεττάκος]17:Xαιρετίσματα. H ψήφος είταν δική του.Kώστας18: Διαβεβαιώσεις ότι η υπόθεση προχωρεί. H κυρία είπε: «Θα τον φέρω οπωσδήποτε. Mου το υποσχέθηκαν.» Tο ίδιο μου επανέλαβε και χτες το βράδυ. Mε βεβαίωσε επίσης ότι εις τα Παρίσια όπου ήτο έμαθε –από τους ίδιους τους εκδότες– ότι πρόκειται να σε εκδώσουν εκεί μαζί με άλλα 3 ελληνικά.Φέξης: Mου μίλησε για την συνεργασία του με τον Europa. Nομίζω ότι τον έπεισα πως το συμφέρον του είναι να κάνεις εσύ τις μεταφράσεις. Kαθώς κατάλαβα τον ενδιαφέρει ιδιαίτερα η παιδική σειρά. Mου έδειξε το βιβλίο σου με τα ελληνικά παραμύθια19.Bιβλία: Σου έστειλα σε δυο δόσεις 7 βιβλία του «Γαλαξία». Θα ακολουθήσουν και άλλα. Δεν ξέρω εάν σου λένε τίποτα. Διαβίβασα την παράκλησή20 σου σε όσους μπορούν να σου στείλουν. Yποσχέθηκαν όλοι.Mέμος [Mακρής]: Φρόντισε να μου στείλει πολλές και καλές φωτογραφίες των έργων του και του ίδιου. Eνδιαφέρεται ο Zυγός για μια καλή παρουσίαση. Θα τους το γράψω και ξεχωριστά αλλά αν δε νιαστείς εσύ, αυτός θα το παραμελήσει. Γράψε μου τί κάνεις, για το κάθε τι. Tο τέλειωσες το διήγημα21, είσαι ευχαριστημένος; Σχεδιάζεις τίποτ’ άλλο; Aπ’ ό,τι κατάλαβα, ο Mίμης περιμένει τα [διαγραμμένη μία λέξη] χειρόγραφα για τον τόμο. Σου εύχομαι, ο καινούργιος χρόνος να είναι ευτυχισμένος, χαρούμενος, γόνιμος, δημιουργικός και ελληνικός. Xαιρετίσματα στην Έρζη, στην πεθερά σου και σε όλους. M’ όλη μου την αγάπη Aντρέας

* * *

[Aθήνα] Πέμπτη 18.2.65

Aγαπητέ μου Tάκη, Γειά σου.Πολλές φορές άρχισα να σου γράφω, αλλά κάθε φορά διάφοροι ασήμαντοι, τεχνικοί κατά το πλείστον, λόγοι ανέστειλαν την ολοκλήρωση και την αποστολή. Ωστόσο, δέξου την διαβεβαίωσή μου ότι σε συλλογίζομαι μόνιμα και σταθερά εσένα και όλους σας. Kι ακόμη, αν αυτό έχει καμμιά σημασία, πως είσαι δι’ εμέ το πλησιέστερο, το πιό αγαπητό μου πρόσωπο. Eσύ και αυτά τα θηρία οι Mακρήδες. Mόνο που δεν τα καταφέρνω να σας γράφω συχνά κι αυτό με φορτώνει μ’ ένα σωρό τύψεις.Mετά μεγίστης αγαλιάσεως λάβαμε τις επιστολές22 σου και εχάρημεν άπαντες χαράν μεγάλην. Tο ζήτημα των χρημάτων θα τακτοποιηθεί μόλις δοθούν από το υπουργείο23, το οποίο δεν άρχισε ακόμα να πληρώνει. H εξουσιοδότησή σου ελήφθη. Συνεννοήθηκα σχετικώς και θα γίνουν όλα, όπως λες.Xάρηκα πολλές φορές διαβάζοντας τυπωμένους τους Aνυπεράσπιστους24. Eίναι ένα διαμάντι αληθινό, κύριε προϊστάμενε. Eδώ έκανε μεγίστην και αγαθήν εντύπωσιν. Kαι ούτε ίχνος υποψίας για τους φόβους σου. Aπό πολλούς –και μάλιστα από πρόσωπα που δεν το περίμενα– άκουσα την ερώτηση: «Διάβασες το τελευταίο αριστούργημα του Tάκη;». Kαι ένιωσα ικανοποίηση και ενδόμυχη υπερηφάνεια όταν με βεβαίωναν πως είναι πραγματικά ένα εξαιρετικό κομμάτι.Σε πληροφορώ επίσης ότι ένας λίαν αξιόλογος άνθρωπος, σφόδρα ειδήμων περί τα κινηματογραφικά, διασκευάζει εις σενάριο τον Nτέτεκτιβ25.Δι’ εμέ, τα πράγματα είναι πάντοτε τα αυτά. Σήμερα σηκώθηκα από μια γρίπη που μου άλλαξε τα φώτα. Tούτο όμως δεν είχε καμμιά σημασία, γιατί και πρότερον ευρισκόμουν μάλλον εις κακήν κατάστασιν. Eκείνο που απεπειράθην να γράψω δεν περπατάει διόλου και μάλλον περί ανοητολογίας πρόκειται, οι παλαιές γραπτικές μου εκκρεμότητες παραμένουν εις εκκρεμότητα, χάνω –όπως πάντοτε– πολλές ώρες με την τιποτολογία, εγείρομαι καθ’ εκάστην στις 4.45’ πρωινήν, δεν συναντώ σχεδόν κανένα, δεν κάνω παρέες, δεν έχω έναν άνθρωπο να πω μια κουβέντα, εδώ κάνει κρύο και βρέχει, νυστάζω μάλλον μονίμως, σούρνομαι μεταξύ της βλακώδους δημοσιογραφίας και των αγόνων προσπαθειών μου κτλ. Nομίζω ότι από το ισχνό τούτο ηλιθιογράφημα θα συγκροτήσεις μιαν εικόνα. Ωστόσο αυτό –περί του οποίου γνωρίζεις– πρέπει να γραφτεί και μάλιστα σύντομα.H ιδέα για την καλοκαιρινή συνάντηση –αν δεν έχετε έρθει στο μεταξύ– μπαίνει σε πραχτικές βάσεις και αρχίσαμε κιόλας να κάνουμε σχέδια, υπολογισμούς και όνειρα.Γράψε μου για τις δουλειές σου, αν τέλειωσες το διήγημα με τον ανάπηρο26, αν γράφεις τίποτ’ άλλο. Πώς τα περνάτε με το κρύο; Παρακολουθώ στις εφημερίδες τις θερμοκρασίες των διαφόρων πόλεων και πάντα ψάχνω να βρώ τί καιρό έχετε.Φιλιά στο Mέμο, τη Zιζή, την Kλειώ Στην Έρζη και την πεθερά σουXαιρετισμούς σε όλους Mε αγάπη, Aντρέας [στο περιθώριο:] H Kούλα σε χαιρετάει καθώς και τα πιτσιρίκια στέλνουν φιλιά στο «θείο Tάκη».

* * *

ΣHMEIΩΣEIΣ

1. Πρόκειται για το βιβλίο: Δημήτρης Xατζής, Tο τέλος της μικρής μας πόλης, διηγήματα, έκδοση δεύτερη, Eπιθεώρηση Tέχνης, Aθήνα, 1963. Σε γράμμα του, από Πράγα, 22.X.62, προς τον Δ.X., ο Γιάννης Pίτσος σημειώνει «ο Δεσποτίδης δεν είναι πια εδώ, μα είχα μιλήσει κιόλας μαζί του για το βιβλίο σου ετοιμάζεται. H αργοπορία είναι ζήτημα οικονομικό.» O Aντρέας Φραγκιάς φαίνεται να στέλνει το βιβλίο, πριν ακόμα αυτό βιβλιοθετηθεί. H έκδοση πρέπει να κυκλοφόρησε Mάρτιο 1963 [βλ. και λήμμα 321, Bιβλιογραφικό μελέτημα (1930–1989) Δημήτρη Xατζή [BMΔX], Γνώση, Aθήνα, 1991].

2. Aυτό το γράμμα λανθάνει.

3. Tάσος Xατζής, 1927–1994. Aντιγράφω από την εφημερίδα Eλευθεροτυπία 17/09/1994, σελ. 34: Πέθανε ο ζωγράφος T. Xατζής. Σε ηλικία 67 ετών έφυγε προχθές από τη ζωή ο ζωγράφος Tάσος Xατζής ύστερα από σοβαρό εγκεφαλικό επεισόδιο. O Xατζής γεννήθηκε στην Kερατέα Aττικής το 1927 και σπούδασε στην Aνώτατη Σχολή Kαλών Tεχνών. Mε κρατική υποτροφία συνέχισε τις σπουδές του στη Γαλλία. Διέπρεψε στον τομέα καλλιτεχνικής επιμέλειας και σύνθεσης των μεγαλύτερων ελληνικών εκδόσεων, ενώ στη ζωγραφική χαρακτηρίσθηκε ως δημιουργός του «ποιητικού ρεαλισμού» και του «λυρικού φωτός». Tιμήθηκε από την Aκαδημία Aθηνών και από την Oυνέσκο και δίδαξε για πολλά χρόνια στη Σχολή Γραφικών Tεχνών της XEN και στο Kέντρο Λιθογραφικών Tεχνών Aθηνών. Yπήρξε συνεργάτης του περιοδικού Eπιθεώρηση Tέχνης, συμμετείχε δύο φορές σε διεθνή συνέδρια της Oυνέσκο, στο Παρίσι και το Άμστερνταμ, και εξέδωσε δύο καλλιτεχνικά λευκώματα με σχέδια από την Yδρα και τη Zάκυνθο. Tο έργο του Xατζή εκτέθηκε κατ’ επανάληψη στην Eλλάδα και το εξωτερικό. [Tο δημοσίευμα αναζήτησε, ύστερα από παράκλησή μου, η κυρία Σ. Π. Eυχαριστώ πολύ.]

4. Πιθανότατα στο πλαίσιο εκπομπής με φροντίδα του Pένου Aποστολίδη.

5. Ένα γράμμα του στον Aντρέα Φραγκιά αναφέρει ο Δημήτρης Xατζής σε συνέντευξη με τον Tάσο Bουρνά, [Kουβεντιάζοντας με τον έξοχο πεζογράφο Δημήτρη Xατζή για τέχνη και πατρίδα, εφημερίδα H Aυγή, Tρίτη 6 Aυγούστου 1963, 2]: «H πεζογραφία μας πλημμύρισε από ψευτοηρωϊκά πρόσωπα, δήθεν “μοναχικά” υπεράτομα. Nομίζω πως μια επάνοδος στις καθαρές πηγές της ελληνικής ζωής είναι το άμεσο καθήκον μας. Eίναι, βέβαια, κίνδυνος, όπως έγραψα στον εξαίρετο Φραγκιά, μια τέτοια προσπάθεια να μας ανάγκαζε να περάσουμε για ένα καιρό κάτω από τα καυδιανά δίκρανα της μίμησης του ξεπερασμένου πια ιταλικού νεορεαλισμού. Θα ήταν, ωστόσο, προτιμότερο, παρά να μείνουμε σ’ αυτόν τον επαρχιωτισμό που κουβαλάει ακόμα ολόκληρη η αστική μας πεζογραφία ή σ’ αυτήν την χωρίς ρίζες μίμηση μιας δήθεν προβληματικής, που φτάνει από το ουζοπωλείο ώς το βιβλιοπωλείο.»

6. Πρόκειται, ίσως, εδώ και λίγο πιό κάτω, στην ίδια παράγραφο, για αναφορά –«όπως λες»– σε γράμμα του Δ.X.

7. Aναφέρεται στο γράμμα του από 26 Φεβρουαρίου ’63.

8. Aλέξανδρος Kοτζιάς, Tο τέλος της μικρής μας πόλης, διηγήματα του Δημήτρη Xατζή, Mεσημβρινή, Παρασκευή 5 Iουλίου 1963.

9. Πρόκειται, ίσως, για το περιοδικό Eπιθεώρηση Tέχνης. Σχετικά με το σενάριο, βλ. και «Tρία γράμματα του Bασίλη Pαφαηλίδη στον Δημήτρη Xατζή, τρεις λανθάνουσες απαντήσεις και δυο (κινηματογραφικά) σημειώματα του παραλήπτη», Aντί, τχ. 872, 30 Iουνίου 2006, 59–63.

10. Δεν έχει διασωθεί.

11. Πρόκειται για την έκδοση: Jannisz Ritszosz, Holdfényszonáta. Versek, Eurόpa Künyvkiadό, Budapest 1964. Aντιγράφω από την εφημερίδα Λαϊκός Aγώνας, Σάββατο 23 Δεκέμβρη 1964, 2: «(Eκδόθηκε στά ουγγρικά) H σονάτα του σεληνόφωτος. Σε εξαιρετικά επιμελημένη έκδοση κυκλοφόρησε αυτές τις μέρες από τον εκδοτικό οίκο «Έβροπα» ένας τόμος ποιημάτων του Γιάννη Pίτσου μεταφρασμένων στα ουγγρικά. Στον τόμο περιλαμβάνονται τα ποιήματα: Σονάτα του σεληνόφωτος, που δίνει και τον τίτλο στον τόμο […]. Oι μεταφράσεις έγιναν από τους γνωστούς ούγγρους ποιητές, Γκάμπορ Nτέβετσιέρι, Ίστβαν Bας, Γκιέργκ Σόμγιο, Γκιέργκ Pόναϊ, το νέο ποιητή Άρπαντ Πάππ καθώς και τον θεατρικό συγγραφέα και κριτικό Mίκλος Xούμπαϊ, […]. O τόμος διακοσμήθηκε από εφτά έγχρωμες ξυλογραφίες έξοχης τέχνης της Zιζής Mακρή, που φιλοτέχνησε και το εξώφυλλο.»

12. Tο διήγημα Άι-Γιώργης, Eπιθεώρηση Tέχνης, 97–98, τόμος IZ’, Iανουάριος – Φεβρουάριος 1963, 20–30. Σε γράμμα του, από Aθήνα, 16.IV.63, στον Δημήτρη Xατζή, ο Γιάννης Pίτσος γράφει: «Kι αμέσως για τον “Aγιώργη” –έξοχο διήγημα, βαθύ, ουσιαστικό, πραγματικά ανθρώπινο, πέρα απ’ τους φτηνούς, τυπικούς “κοινωνισμούς”, πέρα απ’ τις εύκολες κι επαναπαυτικές λύσεις, συνταγές, θεραπείες, –οι άνθρωποι γυμνοί κι “ανυπεράσπιστοι” μπροστά στο αναπότρεπτο, μπροστά στη μοίρα, στη “φυσική” μοίρα. Πρόβλημα βασικό της τέχνης, κάθε πραγματικής τέχνης κάθε λαού & τόπου κι αιώνα –πρόβλημα της φυσικής αναπηρίας, του χρόνου, της φθοράς & του θανάτου. Xωρίς αυτά τίποτα δεν κάνουμε, –προχειρολογούμε (καλύτερα ή χειρότερα), ξεγελάμε & ξεγελιόμαστε. M’ αυτό σου το διήγημα, μια νέα, ακόμα ανώτερη, περίοδος της τέχνης, σου αρχίζει, που είμαι βέβαιος πως θ ανεβάσει γενικά τη στάθμη της νεοελληνικής πεζογραφίας.»

13. Σχετικά, ίσως, στο ίδιο γράμμα του, ο Γιάννης Pίτσος: «Mονάχα μην ξεχνιέσαι, μην απελπίζεσαι για την όποια ασυνεννοησία μπορεί να συναντάς. Δούλευε. Tίποτα πραγματικά άξιο, δεν πάει χαμένο. Bρίσκει το δρόμο του, σαν από μόνο του θαρρείς, &amp; τη δικαίωσή του, αργά ή γρήγορα, κάπου, κάποτε. Φτάνει να υπάρχει το έργο. Δουλειά & πάλι δουλειά, στο πείσμα όλων των εμποδίων, στο πείσμα της ίδιας της πικρίας μας, & μ’ αυτήν μαζί, πιό πέρα απ’ αυτήν.»

14. Tο φθινόπωρο 1964, ο Aντρέας Φραγκιάς επισκέφθηκε, καλεσμένος από πολιτιστικούς φορείς, τη Pουμανία, τη Σοβιετική Ένωση και την Oυγγαρία, [βλ. και εφημερίδα Λαϊκός Aγώνας, Παρασκευή 6 Nοέμβρη 1964, 2, «Tα προβλήματα της ελληνικής λογοτεχνίας», Συνέντευξη του Aντρέα Φραγκιά στο ουγγρικό ραδιόφωνο, «Προσκαλεσμένος από το Iνστιτούτο Mορφωτικών Σχέσεων, φιλοξενήθηκε στην Oυγγαρία, για κάμποσες μέρες, ο γνωστός Έλληνας συγγραφέας Aντρέας Φραγκιάς»].

15. O Γιώργος Σεβαστίκογλου έφτασε στην Aθήνα στις 27 Nοεμβρίου 1964. H ταινία του Mάνου Zαχαρία «Tο τέλος και η αρχή» –με υπόθεση από την αντίσταση στην Kρήτη– γιά την οποία είχε γράψει το σενάριο, προβλήθηκε με τον τίτλο «Tο σταυροδρόμι», στον κινηματογράφο Έσπερος, στις 8 Δεκεμβρίου 1964. [Δημήτρη, ευχαριστώ (και) για αυτές τις πληροφορίες]. Aντιγράφω από την εφημερίδα Tα Nέα, 02/04/2001: 23.35 ET1 «Tο σταυροδρόμι» Πολεμική ταινία –’64– με τον αγώνα των Kρητικών κατά των χιτλερικών. Ένα από τα φιλμ που γύρισαν οι Mάνος Zαχαρίας, Γιώργος Σεβαστίκογλου (σενάριο) στη Pωσία όπου ήταν πολιτικοί εξόριστοι. (Διάρκεια: 85’).

16. H διατύπωση «γιατί εδώ άρχισα πάλι να νιώθω σαν απόδημος» δεν μπορεί να μη μου θυμίσει αυτήν του Δημήτρη Δούκαρη «Tην Eλλάδα όπως είναι σήμερα. […]. Όπου αισθάνομαι πιό “ξένος”, απ’ όσο αισθάνομαι στη Σομαλία» [Δύο γράμματα του Δημήτρη Δούκαρη στον Δημήτρη Xατζή (ή ένας ακόμη ποιητής πάνω από την κούνια ενός χαμάλη), Aντί, τχ. 876, 8 Σεπτεμβρίου 2006, 52–53].

17. H διατύπωση «η ψήφος είταν δική του» αναφέρεται, ίσως, στην έγκριση αγοράς, από αρμόδια επιτροπή του υπουργείου Παιδείας, λογοτεχνικών βιβλίων, ανάμεσα στα οποία και η συλλογή διηγημάτων Tο τέλος της μικρής μας πόλης. Bλ. σημ. 23 εδώ.

18. Δεν έχω στοιχεία ούτε για τα πρόσωπα που αναφέρονται εδώ ούτε για τα ζητήματα που διαφαίνονται.

19. Πρόκειται για την έκδοση To κορίτσι που γελούσε τριαντάφυλλα, Nεοελληνικά παραμύθια, μετάφραση Moravcsik Gyulané και Δημήτρης Xατζής, επιλογή κειμένων, επίμετρο και σημειώσεις Δημήτρη Xατζή, Eκδόσεις Eurόpa, Bουδαπέστη 1964, [και λήμμα 387, BMΔX].

20. Tάσου Bουρνά, Kουβεντιάζοντας με τον έξοχο πεζογράφο Δημήτρη Xατζή για τέχνη και πατρίδα, εφημερίδα H Aυγή, Tρίτη 6 Aυγούστου 1963, 2: «Nα γιατί, εγώ φοβάμαι πως θα μείνω έξω από μια τέτοια προσπάθεια. Kι αυτό, καταλαβαίνεις, πολλές φορές με πικραίνει. Xρειάζεται η άμεση επαφή μ’ αυτή, την κατά τη γνώμη μου, ραγδαία αναμορφούμενη ελληνική πραγματικότητα. Προσπαθώ να μαντεύω την αλλαγή, να την “πιάνω” μέσα από τα γραφτά που φτάνουν στα χέρια μου. Kαι εσύ το ξέρεις καλύτερα από κάθε άλλο, τί ξεδιάντροπος ζητιάνος έγινα, παρακαλώντας συνεχώς συγγραφείς κι εκδότες να μου στέλνουν κανένα βιβλίο.»

21. Δεν ξέρω για ποιο διήγημα του Δ.X. γίνεται λόγος εδώ.22. Δεν έχουν διασωθεί.

23. Aρχειοτάξιο, 8, Mάιος 2006, Eιδήσεις για την συλλογή Δημήτρη Xατζή στην Eθνική βιβλιοθήκη της Oυγγαρίας, στον δικτυακό τόπο των AΣKI (http://www.askiweb.gr): 1964. Eκδόσεις Θεμέλιο (με την υπογραφή του Δημήτρη Δεσποτίδη, 1 γράμμα): EKΔOΣEIΣ ΘEMEΛIO E.Π.E. AKAΔHMIAΣ 57 THΛEΦ. 628-453 T.T. 143 AΘHNAI THEMELIO EDITIONS P.O. 57 ACADEMIAS STREET – T.T. 143 ATHENS GREECE: Aθήναι 22 Iανουαρίου 1964, Aγαπητέ Δημήτρη, Σε πληροφορώ ότι το Yπουργείον Παιδείας ενέκρινε την αγοράν 100 βιβλίων σου «TO TEΛOΣ THΣ MIKPHΣ MAΣ ΠOΛHΣ» αλλά δια την παραλαβήν των, και εξόφλησιν του αντιτίμου των απαιτείται επιστολή δική σου που θα εξουσιοδοτή το ΘEMEΛIO να εισπράξη το αντίτιμον, την οποίαν σου εσωκλείω για να την υπογράψεις και να μας την αποστείλης αμέσως. Περιμένω να μου στείλεις το καινούργιο σου βιβλίο. [με το χέρι] Aμάν – Xαιρετισμούς σ’ όλα τα παιδιά. Φιλικώτατα [με το χέρι] [δυσανάγνωστο] & σας περιμένουμε. Δημήτρης.

24. Tο διήγημα Aνυπεράσπιστοι, Eπιθεώρηση Tέχνης, 119–120, τόμος K’, Nοέμβρης – Δεκέμβρης 1964, 559–570.

25. Δεν έχω πληροφορίες για αυτή την διασκευή.

26. Δεν ξέρω σε ποιο «διήγημα με τον ανάπηρο», μπορεί να γίνεται εδώ αναφορά.

Αντί τχ.894, μάιος 2007

2007-06-11T12:09:00.000-07:00

Αφιέρωμα του περιοδικού Αντί στον Αντρέα Φραγκιά

2007-06-11T03:39:00.000-07:00

Δημήτρης Μαρωνίτης, Αφιερωμένο

2007-06-11T03:36:00.000-07:00

Aφιερωμένο

Νιώθω ένοχος απέναντι στον Αντρέα Φραγκιά, σίγουρα τον πιο σεμνό και στοχαστικότερο πεζογράφο της μεταπολεμικής μας λογοτεχνίας. Γιατί, παρά τη βαθιά εκτίμηση που χρόνια τώρα τρέφω στον άνθρωπο και στο έργο του, δεν έγραψα τίποτε συστηματικό. Ισως επειδή κάποια έργα και κάποιοι άνθρωποι, που πέφτουν μέσα στη ζωή μας, αποστάζουν κατευθείαν στον χώρο της σιωπής μας, παρακάμπτοντας το κανάλι του λόγου μας. Το ίδιο μου συνέβη και με τον Αλέξανδρο Κοτζιά ή τον Παπαδίτσα για να αναφέρω δύο μόνο ανάλογα παραδείγματα.
Παρά ταύτα, η απωθημένη ενοχή μου ανέβηκε τις μέρες αυτές στην επιφάνεια, καθώς διάβαζα στο «Αντί» (τεύχ. 713, 26 Μαΐου) το πυκνό αφιέρωμα στον Αντρέα Φραγκιά: συνταγμένο με ξεχωριστή αγάπη και φροντίδα σε δεκαέξι ενυπόγραφα κείμενα και μια ανυπόγραφη εισαγωγή· μεσολαβεί το φρόνιμο χρονολόγιο, όπου ταξινομούνται τα σημαντικότερα εργοβιογραφικά και βιβλιογραφικά στοιχεία του συγγραφέα.
Ο βίος του Αντρέα Φραγκιά αποτελεί πράγματι σύμβολο μιας ολόκληρης γενιάς, που παιδεύτηκε σε φυλακές και εξορίες, για να υπερασπιστεί την ανθρώπινη και πολιτική αξιοπρέπειά της. Στην περίπτωσή του οφείλουμε τουλάχιστον να θυμηθούμε: την ένταξή του σε αντιστασιακή ομάδα από τις πρώτες μέρες της Κατοχής, μαζί με τον συμμαθητή του Αρη Αλεξάνδρου, τον Γεράσιμο Σταύρου, τον Χρήστο Θεοδωρόπουλο, τον Λεωνίδα Τζεφρόνη και άλλους· τη σύλληψη και την εξορία του στον Αγιο Κήρυκο της Ικαρίας το 1947, με συνεξόριστο φίλο τον Δημήτρη Χατζή· και βεβαίως τα δύο εφιαλτικά χρόνια (1950-52) στη Μακρόνησο, από όπου προέκυψε και η συνταρακτική αλληγορία του Λοιμού, τρίτου και κρίσιμου σταθμού της μυθιστορηματικής του περιπέτειας. Προηγήθηκαν: οι Ανθρωποι και τα σπίτια (1955) και Η καγκελόπορτα (1962)· ακολούθησε το δίτομο Πλήθος (1985-86).
Στο αφιέρωμα όμως του «Αντί» εξέχουν και εκπλήσσουν με τη νεοτερική γραφή τους δύο αποσπάσματα από ανέκδοτα μυθιστορήματα του Αντρέα Φραγκιά: πρώιμο το ένα, αμέσως μετά την απελευθέρωση, υπό τον τίτλο «Ως τη γέφυρα»· οψιμότερο το άλλο και αχρονολόγητο, επιγράφεται «Ωραίες μέρες». Εδώ αποκαλύπτεται ένας άλλος, προδρομικός και απόκρυφος, Φραγκιάς. Θα τον έλεγα μπεκετικό συνειρμός που ευνοείται και από τον τίτλο του δεύτερου αποσπάσματος. Για να μη φανεί αυθαίρετη η προτεινόμενη σύγκριση με τον μεγάλο ιρλανδό συγγραφέα, παραθέτω την αρχή από το πρώτο απόσπασμα:
Κάπως έτσι συνεχίστηκε η πρώτη ιστορία. Είναι πάντα δύσκολο να ξεχωρίσεις μια αρχή, το ίδιο και μια συνέχεια, γιατί υπάρχει πάντα κάτι προηγούμενο. Μια, λοιπόν, από τις συνέχειες ίσως να ήταν και κείνο το απόγεμα, όταν συναντηθήκαμε πολλοί και μας έπιασε η βροχή στον κάμπο. Μείναμε ακίνητοι κι ευχαριστημένοι. Μερικοί ξέσπασαν σε δυνατό γέλιο κι άλλοι στάθηκαν ολόισιοι και στητοί να δεχτούν περισσότερο νερό, σα να ήθελαν να χαιρετίσουν, όπως ταίριαζε, αυτή την αναπάντεχη αγαλλίαση. Σα να γινόταν κάτι που το περίμεναν πάντα. Μα δε βρεθήκαμε ποτέ στον κάμπο, ούτε μας έπιασε η βροχή. Κι όμως έτσι έγινε, ίσως να μη θυμάσαι καλά, ίσως και να φρόντισες να το ξεχάσεις, ή ακόμα, να νομίζεις ότι έπρεπε να μη μιλάμε πια γι' αυτό.
Αυτά σε πρωτόλειο, υποτίθεται, κείμενο, γραμμένο το 1945, όταν ο Φραγκιάς πατά τα 24 χρόνια του και ο Μπέκετ είναι ακόμη άγνωστος στην Ελλάδα. Ο Φραγκιάς όμως ασκήθηκε επαγγελματικά και στη δημοσιογραφία.
Ξεκίνησε με τον παράνομο τύπο της Κατοχής, πέρασε μετά στο «Εμπρός», στον «Φιλελεύθερο», στην «Ωρα», την «Αλλαγή», την «Αυγή» και τον «Ανεξάρτητο Τύπο»· μεταδικτατορικά έμεινε στην «Καθημερινή» και έκλεισε τη δημοσιογραφική του καριέρα φιλοξενούμενος στα «Νέα». Είναι ευτύχημα, λοιπόν, που η Λένα Δουκίδου απέσπασε για το αφιέρωμα του «Αντί» μια λαθραία συνέντευξη από τον Φραγκιά περί δημοσιογραφίας και δημοσιογραφικού λόγου· όπου, εκτός των άλλων, υπάρχουν ωφέλιμες υποθήκες για όσους σήμερα δημοσιογραφούν αυτάρεσκα. Οπως η επόμενη:
Οι εξυπνάδες είναι θάνατος. Είναι βιτριόλι για την εφημερίδα. Αλλο να είναι έξυπνο ένα κείμενο ή να είναι έξυπνα διατυπωμένο. Αλλά αν αναζητάει την εξυπνάδα, το πήρε ο διάβολος. Η εξυπνάδα πρέπει να σερβίρεται, χωρίς να φαίνεται να παραμένει στην κουζίνα. Να μη διαλαλεί την παρουσία της.
Η επικαιρότητα της αιχμηρής αυτής συμβουλής είναι αυταπόδεικτη. Παραμένει όμως το ερώτημα: πόσοι και ποιοι διαβάζουν και ακούν σήμερα τον Φραγκιά λογοτέχνες, δημοσιογράφοι και αναγνώστες.

Το ΒΗΜΑ, 11/06/2000

Ελευθεροτυπία :Στα 81 του "έφυγε" ο Αντρέας Φραγκιάς

2007-06-09T06:38:00.000-07:00

Στα 81 του «έφυγε» χθες ο Ανδρέας Φραγκιάς.

Σήμερα το μεσημέρι η κηδεία του

Ζωή και έργο συμβάδιζαν απόλυτα

«Η δημοσιογραφία και η λογοτεχνία συγκλίνουν στο εξής: Προσπαθούν να λιγοστέψουν τη μοναξιά του ανθρώπου....».
Λιγόστεψε τη μοναξιά του ο Ανδρέας Φραγκιάς, υπηρετώντας με την ίδια αποτελεσματικότητα, συνέπεια και ήθος και τους δύο χώρους; Το σίγουρο είναι πάντως πως ο Φραγκιάς, που άρρωστος καιρό, έσβησε χθες το πρωί στα 81 του χρόνια, θα λείψει σε λογοτέχνες και δημοσιογράφους και πάνω από όλα στους αναγνώστες των έργων του. Η κηδεία του θα γίνει, καιρού επιτρέποντος, σήμερα το μεσημέρι (12) στο Γ' Νεκροταφείο της Νίκαιας. Ο Φραγκιάς ήταν μία από εκείνες τις περιπτώσεις των «γραφιάδων» που τείνουν να εκλείψουν: ακέραιος, διακριτικός, αθόρυβος, με ζωή και έργο που συμβάδιζαν απόλυτα. Ουδέποτε εξαργύρωσε την ιδεολογία του, ουδέποτε δογμάτισε υπέρ αυτής κι όμως την υπερασπίστηκε πιο σθεναρά από πολλούς, όταν π.χ. είχε αρνηθεί το βραβείο του Ιδρύματος Φορντ ή κι όταν είχε αποχωρήσει από την «Καθημερινή», την περίοδο που περιήλθε στον Κοσκωτά. Τέσσερα μυθιστορήματαΤο λογοτεχνικό του έργο; Και μόνο για το «Λοιμό» (1967/72) ο Ανδρέας Φραγκιάς θα πέρναγε στην ιστορία της μεταπολεμικής ελληνικής πεζογραφίας. Συγγραφέας συνολικά 4 μυθιστορημάτων, που κυκλοφόρησαν όλα από τον «Κέδρο», είχε ακόμα υπογράψει τα «Ανθρωποι και σπίτια» (1955), «Καγκελόπορτα» (1962) και το δίτομο «Το πλήθος» (1985, 1986). Βασικά του χαρακτηριστικά; «Κατόρθωσε να συγκεράσει μια σύγχρονη θεματική που χαρτογραφεί τη μεταπολεμική ελληνική πραγματικότητα με υποδειγματική ακρίβεια, χωρίς η συγγραφική του επέμβαση να δρα παραμορφωτικά (...) Απέδωσε τις καταστάσεις της μακροϊστορίας, με τα στοιχεία της μικροϊστορίας, έτσι ώστε ο ανθρώπινος παράγων να αναδεικνύεται σε μείζονα αξία, χωρίς έμφαση και ρητορεία...», έλεγε πέρυσι τον Ιανουάριο ο Αλέξανδρος Αργυρίου σε μια συγκινητική βραδιά που είχε διοργανώσει προς τιμήν του αλλά εν τη απουσία του (ήδη ασθενούς τότε) Φραγκιά, το Μορφωτικό Ιδρυμα της ΕΣΗΕΑ. Εκτός από τον Αργυρίου και τα «Σημεία αναφοράς της πεζογραφίας του Φραγκιά», για εκείνον είχαν μιλήσει τότε εκ μέρους της ΕΣΗΕΑ ο Νίκος Κιάος και η Φάνη Πετραλιά κι ακόμα ο δημοσιογράφος και ευρωβουλευτής Τάκης Λαμπρίας (λίγους μόλις μήνες προτού να σβήσει κι εκείνος) και ο δημοσιογράφος Μιχάλης Σταματελάτος.Ελάχιστες ημέρες πριν από τη χαμηλόφωνη και ουσιαστική αποτίμηση της προσωπικότητας και του έργου του Φραγκιά στην εκδήλωση της ΕΣΗΕΑ, η πολιτεία τον είχε τιμήσει -καθυστερημένα όπως σχολίαζαν πολλοί- με το Κρατικό Μεγάλο Βραβείο Λογοτεχνίας για το σύνολο της προσφοράς του. Και αντίστοιχα, λίγο αργότερα, τον επέλεξε τιμητικά ως έναν από τους 55 λογοτέχνες που εκπροσώπησαν την Ελλάδα στην 53η Διεθνή Εκθεση της Φρανκφούρτης -όπου η χώρα μας ήταν ως γνωστόν η τιμώμενη. Καθηλωμένος από ασθένεια, ο Φραγκιάς δεν μπόρεσε να μεταβεί στη Φρανκφούρτη... «Καμιά έκπτωση»Οι δημόσιες εμφανίσεις του ήταν άλλωστε ελάχιστες και όταν ακόμα είχε τις δυνάμεις του. «Δεν υπάρχει καμιά σκιά στη δημόσια και ιδιωτική ζωή του Φραγκιά, καμιά έκπτωση. Βρέθηκε πάντα μακριά από δημόσιες σχέσεις και εμπορευματικές λογικές», είχε τονίσει μεταξύ άλλων ο Λαμπρίας εκείνη τη βραδιά στην ΕΣΗΕΑ.Γεννημένος στην Αθήνα τον 1921, ο Ανδρέας Φραγκιάς παρακολούθησε καταρχήν το Πρακτικό Λύκειο της Βαρβακείου. Μετά την αποφοίτησή του, σπούδασε οικονομικά στην Ανωτάτη Σχολή Οικονομικών και Εμπορικών Επιστημών (ΑΣΟΕΕ). Στην Κατοχή συμμετείχε ενεργά στην Εθνική Αντίσταση, ιδιαίτερα στον τομέα του αντιστασιακού Τύπου και της πληροφόρησης. Για τις αριστερές του ιδέες και την πολιτική του δράση, εξορίστηκε στην Ικαρία (Μάρτιος-Οκτώβριος 1947) και τη Μακρόνησο (1950-52).Στη δημοσιογραφίαΜε τη δημοσιογραφία είχε ασχοληθεί ήδη από το 1945, δουλεύοντας καταρχήν στην «Ελεύθερη Ελλάδα». Τα επόμενα χρόνια θα συνεργαζόταν με αρκετές αθηναϊκές εφημερίδες και περιοδικά (Εμπρός, Αυγή, Αλλαγή, Ανεξάρτητος Τύπος, Ωρα, Μεσημβρινή, Εικόνες κ.ά.) με τελευταίο σταθμό του την «Καθημερινή». Το δημοσιογραφικό του ήθος φαινόταν ανάγλυφο σε ρήσεις-συμβουλές προς νεότερους, έτσι όπως κάποτε τις διατύπωνε σε συνέντευξή του στη Λένα Δουκίδου και στο «Αντί»: «Η δημοσιογραφία μοιάζει με μια εξειδικευμένη βαριά δουλειά με πολλά "πρέπει" αλλά ακόμα περισσότερα "δεν πρέπει"». Ή και «Μπορεί μια εφημερίδα να έχει τις καλύτερες υπογραφές. Κείμενα υπογεγραμμένα από αρθρογράφους, εξαίρετα. Εκείνο που την προσδιορίζει, όμως, είναι τ' ανώνυμα κείμενά της. Την προσωπικότητα της εφημερίδας τη χαρακτηρίζει η ανώνυμη είδηση...».Ως λογοτέχνης ο Φραγκιάς πρωτοεμφανίστηκε το 1955 με το «Ανθρωποι και σπίτια», ενώ τελευταίο του μυθιστόρημα ήταν το δίτομο έργο «Το Πλήθος». Ο δεύτερος τόμος που κυκλοφόρησε το 1986 είχε αποσπάσει μάλιστα και το Α' Κρατικό Βραβείο Μυθιστορήματος. Τα βιβλία του μεταφράστηκαν στη ρωσική, τη γερμανική, την αγγλική, τη γαλλική γλώσσα και σε άλλες ευρωπαϊκές γλώσσες.
ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ - 07/01/2002

Βασίλης Καλαμαράς

2007-06-09T06:36:00.001-07:00

Η εκδήλωση για τον Ανδρέα Φραγκιά
Της αδικαίωτης θυσίας

Ο Ανδρέας Φραγκιάς γνώρισε την κορύφωση στη δίτομη σύνθεσή του «Το πλήθος», ένα από τα πιο «δύσβατα» μεταπολεμικά πεζογραφικά έργα, το οποίο δεν αγαπήθηκε από το αναγνωστικό κοινό, μολονότι είναι σημείο αναφοράς και μέτρο σύγκρισης για ανάλογα εγχειρήματα από μεταγενέστερους συγγραφείς.

Ανδρέας Φραγκιάς.Αριστεροί της γενιάς του Φραγκιά, γερτοί από τις κακουχίες και από το χρόνο τον αδάμαστο, συγγραφείς νεότεροι που στο ήθος του καθρεφτίστηκαν και γνώρισαν τον εαυτό τους, φίλοι μια ψυχή και ένα σώμα με το συγγραφέα που τα πάθη των ανθρώπων γραφή τα έκανε.Μέσα σ' αυτό το περιβάλλον που δημιουργήθηκε στη μνήμη -πρωτοβουλία των εκδόσεων «Κέδρος»- του Φραγκιά, προχθές βράδυ, στη Στοά του Βιβλίου, εντάχθηκαν οι ομιλίες του Δημήτρη Ραυτόπουλου, του Μένη Κουμανταρέα, της Μάρως Δούκα, του Γιώργη Γιατρομανωλάκη και του Αντώνη Καρκαγιάννη.Ως σαρξ εκ της σαρκός της Αριστεράς μίλησε ο Δημήτρης Ραυτόπουλος, ο οποίος δεν απέφυγε το χαρακτηρισμό πεζογραφία της ήττας. «Η εμπειρία της ήττας», εξομολογήθηκε, «προσδιοριζόταν ως ουσιαστικό στοιχείο του μεταπολεμικού ανθρώπινου προβλήματος, με τις αδικαίωτες θυσίες και διαψεύσεις και -για μας τους αριστερούς- με την ήττα στον εμφύλιο, την εκτροπή της ιδεολογίας και το διασυρμό των ιδανικών». Κρατήσαμε την παρατήρησή του: «Με τον "Λοιμό" και ιδιαίτερα με το "Πλήθος" ο νεορεαλισμός δίνει τη θέση του στο μεταρεαλισμό. "Μετά" - «γιατί έχουμε μια δεύτερη πραγματικότητα, νεωτερική, την "εικονική πραγματικότητα", την κατασκευασμένη».«Χάδι στο μέτωπο»Ο Μένης Κουμανταρέας παραδέχθηκε ότι γαλουχήθηκε αυτός και η γενιά του από τον Φραγκιά: «Το "Ανθρωποι και σπίτια" μάς ακούμπησε σαν χάδι σ' ένα μέτωπο που είχε πυρετό. Η "Καγκελόπορτα" ήταν για μας ζήτημα ζωής και θανάτου. Θα φύγει ο άγγελος ή δεν θα φύγει; Θα φανερωθεί - δεν θα φανερωθεί; Η ποίηση στην "Καγκελόπορτα" πηγάζει κατευθείαν μέσα από τις εμπορικές συναλλαγές, το χρήμα, την αγωνία των ανθρώπων για επιβίωση. Την κομπίνα. Η ιδιοφυής σκηνή, όπου ο Αντώνης προσπαθεί να πουλήσει τις χαλασμένες κονσέρβες, τρώγοντας ο ίδιος το σάπιο κρέας, είναι μια ύψιστη ποιητική σκηνή που συνοψίζει τα ήθη του μεταπολέμου».Το πορτρέτο του Φραγκιά ζωντανά και ζωντανεμένα το έδωσε η Μάρω Δούκα: «Είναι αυτός που είναι όχι από σεμνότητα και διακριτικότητα, αλλά επειδή είναι υπερήφανος, αυστηρός, υποδόρια σαρκαστικός και αυτοσαρκαστικός άνθρωπος, σταθερός και την ίδια στιγμή αμφιβάλλοντας για όλους και για όλα, ακόμη και για τον εαυτό του, τον θυμάμαι πόσο κοφτερά, αλλά και πόσο στοχαστικά κοίταζε τους άλλους».Ο Γιώργης Γιατρομανωλάκης στάθηκε στο γεγονός πως περνάει η πόλη και η πολιτεία στην πεζογραφία του συγγραφέα, που όταν του ζητήθηκε το βιογραφικό του, χρειάστηκε όλες κι όλες τριάντα λέξεις: «Τόσο η Πόλη, το Αστυ όσο και η Πολιτεία που μας ελέγχει είναι καταστάσεις εχθρικές, εφιαλτικές για τις ψυχές μας. Είτε ζούμε στις ρημαγμένες φτωχογειτονιές της Αθήνας (στο "Ανθρωποι και σπίτια" και στην "Καγκελόπορτα") είτε στο κολαστήριο του "Λοιμού", είτε στους απροσδιόριστους και καφκικούς δρόμους του "Πλήθους", η πραγματικότητα παραμένει εφιαλτική».Τέλος, ο Αντώνης Καρκαγιάννης, ο οποίος δήλωσε αναρμόδιος για το λογοτεχνικό έργο, εξήρε τη βαθιά αντίληψη που είχε ο Φραγκιάς για τη δημοσιογραφία, χωρίς να προβάλλει τον εαυτό του στον εργασιακό χώρο συγγραφέας. Αποσπάσματα από τα έργα του Φραγκιά με τις φωνές της Ειρήνης Ιγγλέση και του Φοίβου Ταξιάρχη «κινήθηκαν» προς την αίθουσα απτά.

ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ - 15/02/2002

Ανδρέας Παγουλάτος Λόγος, εικόνα και πραγματικότητα

2007-06-09T06:18:00.001-07:00

Λόγος, εικόνα και πραγματικότητα

Ο διάλογος που ακολουθεί με τον Ανδρέα Φραγκιά, τον μεγάλο μυθιστοριογράφο της Καγκελόπορτας, του Λοιμού, του Πλήθους, τον δημοσιογράφο και τον αγωνιστή, που χάσαμε πρόσφατα, πραγματοποιήθηκε την άνοιξη του 1997, μετά από αρκετές συναντήσεις και συνομιλίες μας, στο σπίτι του, κοντά στον λόφο του Σκουζέ, που τον προετοίμασαν. Αποτελούσαν μέρος ενός ευρύτερου, εκτεταμένου διαλόγου πάνω στο μυθιοστορηματικό του έργο, την ποιητική του, τις πολιτικές και φιλοσοφικές απόψεις και θέσεις του, κι ακόμη τη ζωγραφική - αφού, χωρίς να το παραδέχεται, από σεμνότητα, ο ίδιος, είχε πραγματοποιήσει αξιόλογα ζωγραφικά και εικαστικά έργα - και τις άλλες τέχνες. Πρωτοδημοσιεύτηκε, με λίγες συντομεύσεις, στη μηνιαία εφημερίδα "Τα Νεά της Τέχνης", στο Νο 62, τον Νοέμβριο του 1997. Δημοσιεύουμε εδώ ορισμένα εκτεταμένα αποσπάσματα.

Α.Π. ΑΝΔΡΕΑΣ ΠΑΓΟΥΛΑΤΟΣ: Αγαπητέ μας Ανδρέα Φραγκιά, ο προσεχτικός αναγνώστης του μυθιστορηματικού σας έργου ανακαλύπτει μια δημιουργική σχέση που διατηρείτε και με τις άλλες τέχνες, κυρίως με τις εικαστικές τέχνες - και συμπεριλαμβάνουμε σ' αυτές, φυσικά, και την αρχιτεκτονική - και με τον κινηματογράφο. Ιδίως στο πολύ σημαντικό - επιτρέψτε μας να πούμε - δίτομο έργο σας Το Πλήθος, φαίνεται να υπάρχει μια υπόγεια, αλλά πραγματική και ουσιαστική αντιστοιχία με σύγχρονες εικαστικές εκφράσεις και μορφές. Ποια είναι η προσωπική σας άποψη πάνω σ' αυτό το θέμα των σχέσεων μεταξύ του αφηγηματικού και εικαστικού χώρου (και λόγου);

ΑΝΔΡΕΑΣ ΦΡΑΓΚΙΑΣ: Νομίζω ότι λειτουργούν με δεσμούς αναγκαιότητας και είναι διαρκείς, με όλες τις εναλλαγές που σημειώνονται. Δεν έχει σημασία ποιος παίρνει κάθε φορά το προβάδισμα ή ποιος και τι απορροφά ο ένας από τον άλλον. Συμπληρώνονται και βοηθούνται σαν να έχουν αναλάβει μαζί τον εκφραστικό άθλο, παρ' ότι η κάθε περιοχή υπερασπίζεται την αυτονομία της και μερικές φορές δηλώνει ότι θέλει να απαλλαγεί από την επιρροή της άλλης. Οι κοινές όμως θεμελιώδεις ιδιότητες και των δύο χώρων τις φέρνουν πάλι κοντά και δεν είναι δυνατόν να εξαλειφθούν. Δεν υπάρχει, άλλωστε, και λόγος να τις αρνούνται. Ιδιαίτερα ο αφηγηματικός πεζογράφος μεταβάλλεται αναγκαστικά και σε ζωγράφο, χωρίς συχνά να το ξέρει. Χαίρεται όταν προσδίδει κάποια χρωματική αίσθηση στο έργο του, ξέρει πόσο εξυπηρετείται έτσι η έκφρασή του. Τα έργα περνούν, κατά τη διαμόρφωσή τους, και στις δύο περιοχές, ώσπου να ολοκληρωθούν. Η συναρμογή των οπτικών παραστάσεων και οι φορτίσεις που πηγάζουν από τον λόγο είναι κοινές και αμοιβαίες. Ο ζωγράφος και ο αφηγητής ξέρουν πολύ καλά πόσο συγγενική είναι η ακτινοβολία του χρώματος και της λέξης.

Α.Π.: Πιστεύετε, δηλαδή, ότι υπάρχει μια πρώτη "παραλληλότητα", αλλά, κυρίως, ότι υπάρχουν "τόποι συνάντησης", μέσα στο γενικότερο πολιτισμικό τοπίο, των διαφόρων τεχνών και κυρίως ανάμεσα στη λογοτεχνία (π.χ. στην πεζογραφία) και τις πλαστικές τέχνες; Ποιες πιστεύετε ότι είναι οι κοινές θεμελιώδεις ιδιότητες που χαρακτηρίζουν και τους δύο αυτούς χώρους;

Α.Φ.: Κοινό υπόβαθρο, αλλά και αντικείμενο κατάκτησης είναι ο ορατός, ο πραγματικός κόσμος, μια δυσανάγνωστη και σταθερά αμυνόμενη πραγματικότητα ως συνάρτηση αντικειμένων, αντίρροπων δυνάμεων και καταστάσεων. Ο εικαστικός χώρος μιλάει για τα πράγματα με τα πράγματα, όσο κι αν αυτά φαίνονται τοποθετημένα σε διαδοχικά επίπεδα βάθους ή σε απώτερα στάδια αφαιρετικών μεταλλαγών. Ακόμη και όταν αναφέρονται στα εσωτερκά και τα μύχια, προσπαθούν να τους προσδώσουν την υπόσταση του πραγματικού. Και οι δύο λειτουργούν με κοινό όργανο το μάτι. Η όραση ως κυρίαρχη φυσική αίσθηση και στη συνέχεια ως βιωματική εμπειρία, είναι το κοινό πεδίο, η αδιάκοπη πηγή τροφοδοσίας, αλλά και το μέσον για να υπάρχουν. Η οπτική εμπειρία επιτρέπει να βλέπουμε ακόμη και πράγματα που δεν τα αντικρίζουμε άμεσα, αλλά έχουμε διατηρήσει την εικόνα τους. Ο πεζογράφος βλέπει αδιάκοπα εκείνο για το οποίο μιλάει, ακόμη και όταν δεν το περιγράφει. Αν το χάσει από τα μάτια του, θολώνεται αμέσως και το κείμενό του. Όταν, όμως, αναφέρεται σε αυτό, θα το απαλλάξει από κάθε περιττό περιγραφικό στοιχείο, για να το εντάξει στην αφήγησή του, έτσι ώστε να την εξυπηρετεί. Εξαρτάται, βέβαια, από το πώς βλέπουμε το κάθε τι και πώς αυτό συμπλέκεται και αλλοιώνεται με τα άλλα, στον χρόνο της αποθήκευσης. Και αυτή η εικόνα είναι επίσης αληθινή, όσο και εκείνες που έχουμε μπροστά μας. Στη λογοτεχνία μπορούμε να διακρίνουμε διαβαθμίσεις, ανάλογα με το πόσο και πώς συμμετέχει ενεργά αυτή η αίσθηση και τα διαδοχικά παράγωγά της, όχι μόνον σαν απεικόνιση, αλλά και ως εκφραστικός τρόπος. Νομίζω ότι είναι πλάνη αυτό που λέμε με ευκολία "απλή απεικόνιση". Κάποιος βαθμός οπτικότητας υπάρχει σε κάθε κείμενο. Καθορίζεται από το είδος, την ικανότητα, την ποιότητα της ματιάς που γίνεται το ενεργό στοιχείο, το μέσον ή το εργαλείο, με το οποίο ο παρατηρητής αποκτά την ικανότητα να "βλέπει"... Οι ιδιότητες και η δυναμική της ματιάς θα δώσουν τον χαρακτήρα, το ύφος και την ένταση της οπτικότητας. Διαφορετικά και συχνά άλλα πράγματα βλέπει μια ματιά διεισδυτική σαν τρυπάνι ή μια ανατομική ματιά από ό,τι ένα βλέμμα νηφάλιο, που χαίρεται να πλανάται ή ένα άλλο, που ερευνά ή θωπεύει. Αλλιώς κοιτάζει ένας μεγεθυντικός φακός και αλλιώς ένα τηλεσκόπιο. Όλα αυτά και πολλές άλλες ιδιότητες, που ανάγονται στη γεωμετρική οπτική και στους νόμους του φωτός, συμβαίνουν, είτε μόνη της η κάθε μία ιδιότητα, είτε σε συνδυασμούς, σε ένα ζωγραφικό έργο, ακριβώς, όπως και σε ένα πεζογράφημα. Φαίνεται να λειτουργούν με τις ίδιες προϋποθέσεις και να υπόκεινται περίπου στους ίδιους γενικούς κανόνες...

Α.Π.: Δεν υπάρχουν, όμως, ορισμένα εγγενή και εξωτερικά εμπόδια και δυσκολίες στις διάφορες φάσεις και στάδια των διαδικασιών που με τόση σαφήνεια και διεισδυτικότητα περιγράφετε;

Α.Φ.: Τη μεγαλύτερη δυσκολία, σχεδόν ανυπέρβλητη, την προβάλλει η ίδια η πραγματικότητα. Συνεχώς διαφεύγει και κρύβεται αφήνοντας την έκπαλγη πρισματική εικόνα της ως αυθεντική όψη της, αλλά ταυτόχρονα και ως παραπλάνηση. Οι πεζογράφοι και οι εικαστικοί καλλιτέχνες λατρεύουν αυτή την εικόνα και προσπαθούν να την διαβάσουν, να την ανιχνεύσουν ή και να την ξεσκίσουν, να την θρυμματίσουν, με την προσδοκία ότι έτσι θα κερδίσουν την αληθινή μορφή της. Τα τυπικά εξωτερικά χαρακτηριστικά δεν επαρκούν. Ο υλικός κόσμος και τα περιστατικά που συμβαίνουν δεν είναι μονοσήμαντα. Και οι δυσκολίες αυξάνονται από τους τρόπους έρευνας σε πολλούς τομείς και από τις ιδιοσυγκρασίες όσων προσπαθούν να δώσουν κάποια εξήγηση. Και αυτές μπορούν να θεωρηθούν παράγωγα άλλων καταστάσεων. Έτσι τα διάφορα κινήματα δεν είναι παρά προτάσεις ερμηνείας των πραγμάτων και των καταστάσεων. Από τη δισδιάστατη όψη των πραγμάτων περνάμε στην τρισδιάστατη, αλλά και αυτή δεν επαρκεί να αποδώσει την πολυδιάστατη πραγματικότητα με τις αλλεπάλληλες ανατροπές και τις μεταλλαγές της. Τα στατικά και τα εύκολα σχήματα χάνουν το περίγραμμα και τη συνοχή τους και αυτό αποκαλύπτει μία άλλη πραγματικότητα. Η πλάνη της "αντικειμενικότητας" δεν σταματά. Αδιάκοπες είναι και οι καινούργιες μορφές που ξεπροβάλλουν.

Α.Π.: Εκτός από τη βασική πεζογραφική και αφηγηματική σας εργασία, ασχοληθήκατε επαγγελματικά -όπως, άλλωστε, και πολλοί άλλοι Έλληνες και ξένοι συγγραφείς- και για πολλά χρόνια με τη δημοσιογραφία. Πιστεύετε ότι υπάρχουν κάποιοι δεσμοί ανάμεσα στην πεζογραφική και αφηγηματική και τη δημοσιογραφική πραχτική;

Α.Φ.: Η δημοσιογραφία προσπαθεί να μάθει και να μεταδώσει τι συμβαίνει γύρω μας. Αναζητεί και καταγράφει τις μεγάλες ή τις μικρές αλλαγές που συντελούνται και αφορούν κάποιες ομάδες ή ευρύτερες κατηγορίες ανθρώπων. Θέλει να κινήσει το ενδιαφέρον τους και να παρουσιάσει ή να εκτιμήσει απόψεις και στάσεις που αποκτούν κάποια ευρύτερη σημασία. Έτσι, συνθέτοντας συνοπτικά τη φυσιογνωμία μίας ημέρας, η εφημερίδα δίνει στα αλλεπάλληλα φύλλα της μια αθροιστική εικόνα του κόσμου μας σε ορισμένη εποχή. Στις εφημερίδες βρίσκεται διάσπαρτη και αποθηκευμένη η ιστορία, άφθονες πληροφορίες και πρώτη ύλη για πληρέστερη προσέγγιση. Κάτι παρόμοιο κάνει και το μυθιστόρημα. Και αυτό βασίζεται, από άποψη διατύπωσης, στην επιλεκτική και με σαφή προσανατολισμό περίληψη γεγονότων και αλλαγών που συμβαίνουν σε κάποιους ανθρώπους, οι οποίες ενδιαφέρουν τον συγγραφέα και, κατά την άποψή του, αφορούν και άλλους. Αλλά και από εσωτερική αναγκαιότητα, το μυθιστόρημα χρειάζεται αδιάκοπες ανατροπές των δεδομένων, ειδήσεις μέσα στον κόσμο του, που θα κινούν, με διαρκή τροφοδοσία, τη ροή του. Το γεγονός συντελείται μέσα στο κείμενο και ο συγγραφέας είναι υποχρεωμένος να κάνει συνεχώς ρεπορτάζ, σε πολλά επίπεδα, για τις καταστάσεις, τα κίνητρα και τα πρόσωπα που χειρίζεται. Κάθε έργο της πεζογραφίας ή του θεάτρου ξεκινάει με μία δική του μικρή ή μεγάλη είδηση. Η δημοσιογραφία και το μυθιστόρημα αναζητούν και επιμένουν στο ουσιώδες.

Α.Π.: Νομίζετε ότι θα μπορούσαμε να μιλάμε για μια λογοτεχνική -ή και μουσική π.χ.- εικαστικότητα, καθώς και αντιστρόφως για μια εικαστική - ή κινηματογραφική, μουσική κ.λπ.- λογοτεχνικότητα; Με άλλα λόγια, υπάρχουν εικαστικά έργα που να σημαδεύονται από ορισμένους αφηγηματικούς (ή μουσικούς κ.λπ.) χαρακτήρες ή και αντιστρόφως αφηγηματικά και πεζογραφικά έργα που να επηρεάζονται από εικαστικούς (ή κινηματογραφικούς, μουσικούς κ.λπ.) κώδικες και κανόνες;

Α.Φ.: Εξυπηρετούν, έτσι κι αλλιώς, (όποιο χαρακτήρα, δηλαδή, κι αν διαθέτουν τα έργα), από πολύ παλιά, σχεδόν σταθερά, την ανάγκη εξιστόρησης των γεγονότων. Τα ασσυριακά πέτρινα ανάγλυφα από τα ανάκτορα της Νινευή αφηγούνται, σε συνεχή ροή μήκους ενενήντα (90) μέτρων, ακριβώς όπως τα σύγχρονα κόμιξ, τα επεισόδια ενός πολέμου. Της ίδιας εποχής είναι και οι περίφημες για την τελειότητά τους σκηνές, στις οποίες ο γνωστός μας ως Σαρδανάπαλος κυνηγάει πάνω από το άρμα του λιοντάρια. Και οι μετόπες από τον ναό της Ολυμπίας δείχνουν τους Λάπηθες να αγωνίζονται για να αποσπάσουν τις γυναίκες που τους άρπαξαν οι Κένταυροι. Τα αετώματα των αρχαίων ναών αφηγούνται σκηνές από τη σύναξη θεών και ανθρώπων, που έχουν σταθεί όπως στις αναμνηστικές φωτογραφίες ύστερα από κάποιο γεγονός... Οι αναφορές είναι άπειρες για όλες τις εποχές. Υπάρχουν, βέβαια, ζωγραφικά έργα, που έχουν μέσα τους ένα ποίημα ή ένα ολόκληρο διήγημα ή πηγάζουν από κάποιο έργο λόγου. Ο κίνδυνος της φιλολογικότητας υπάρχει πάντοτε, όπως και στην πεζογραφία, όπου ελλοχεύει σε κάθε βήμα της. Καθαρά και αποκλειστικά ζωγράφοι πρέπει να υπάρχουν πολλοί, μάλλον σε ορισμένα έργα τους, όπως αρκετοί εμπρεσιονιστές, π.χ. ο Μονέ, ή ακόμη ο Σεζάν, ο Ματίς, ίσως και άλλοι. Σχηματικά φαίνεται να συμβαίνει μία αντίρροπη κίνηση: Η ζωγραφική, με κύριο υλικό τα πράγματα, σαν να προσπαθεί να τα αποφύγει, δίνοντάς τα όσο πιο αφαιρετκά μπορεί, ενώ η πεζογραφία αγωνίζεται να κάνει πιο πραγματικο το ρευστό και το αφηρημένο, να το αποτυπώσει με υλικά στοιχεία, να το κάνει ορατό. Αυτή, όμως, η διπλή επιδίωξη μας οδηγεί να σκεφτούμε εκείνο που θέλει η κάθε μία ν' αποφύγει και για ποιο λόγο. Και οι λεγόμενες "Νεκρές Φύσεις" δεν είναι διόλου νεκρές, όπως και δεν μπορεί να υπάρχουν νεκρά κείμενα. Εδώ, όπως και σε ολόκληρη την περιοχή των τεχνών, ισχύει το απειροστικό αξίωμα: το μέρος ισούται με το όλον. Και αυτό δεν είναι ζήτημα πρόθεσης, αλλά λειτουργίας.

Α.Π.: Ποια είναι η άποψή σας για τη φωτογραφική και την κινηματογραφική τέχνη και τις σχέσεις τους με τις άλλες τέχνες, π.χ. με τη λογοτεχνία και ειδικότερα με την πεζογραφία και τις πλαστικές τέχνες;

Α.Φ.: Η φωτογραφία έφερε τη μεγάλη ανατροπή στον εικαστικό χώρο με την προσφορά και πιστών εικόνων. Ήταν μια τεχνική εύκολης καταγραφής. Στην αρχή, φάνηκε ότι στερεί τη ζωγραφική από μια λειτουργία της που την είχε κατ' αποκλειστικότητα. Αποδείχτηκε, όμως, ότι αυτή η αρπαγή απάλλαξε τη ζωγραφική από την περιστασιακή εξυπηρέτηση της "πιστής" αναπαράστασης. Αυτό που απέσπασε η φωτογραφία το χάρισε γενναιόδωρα στην καινούργια τεχνική, ανοίγοντας ένα πεδίο με απροσδόκητες διαστάσεις και συνέπειες. Το κύριο στοιχείο ήταν η κίνηση που αποκτούσαν οι ώς τότε ακίνητες εικόνες. Μετά την αρχική πολύτιμη "πιστότητα", το ανατρεπτικό μέσον είχε ανάγκη να τροφοδοτηθεί με περιστατικά και ιστορίες. Και για να εξυπηρετηθεί κατέφυγε στη δεξαμενή του αφηγηματικού χώρου, προσφέροντας και σε αυτόν αναστάτωση. Το κοινό στοιχείο που τον δένει με το μυθιστόρημα είναι η εσωτερική ροή, που συντελείται και από τις δύο πλευρές της ανταλλαγής. Με την κίνηση που αποκτήθηκε μπορούσε να κατακτηθεί ευκολότερα η ρευστή πραγματικότητα. Το εικαστικό έργο μαζί με το μυθιστόρημα αποδίδουν ένα έργο άλλης κατηγορίας, που περικλείει τον άπιαστο χρόνο. Ο χρόνος αποκτά και ρυθμό, το προϊόν πλουτίζεται με την ανέλιξη, κυριαρχεί η ζωντανή ιστορία. Μεγάλα μυθιστορήματα είναι η "Ιλιάδα" και η "Οδύσσεια" και μάλιστα με τόση κινηματογραφική οπτικότητα που μπορούν να θεωρηθούν σενάρια έτοιμα να δοθούν στον σκηνοθέτη. Η ενορχήστρωση στη σύνθεση, η αρμονική αντίστιξη, οι εναλλαγές του τόνου, οι σιωπές, ο καταιγισμός της ζωής που παφλάζει έχουν κιόλας σύγχρονη κινηματογραφική αίσθηση. Ο κινηματογράφος, με τη δυνατότητα ν' απευθύνεται στο μεγάλο κοινό και το έργο να μπορεί να πηγαίνει παντού, κατάλαβε πολύ γρήγορα ότι σε αυτόν πέφτει το βάρος να συνθέσει τα έπη και τη μυθολογία της εποχής του. Έγινε ένα ουσιαστικό στοιχείο της πραγματικότητας.

Αυγή 11/1/2002

Γιάννης Παπαθεοδώρου Ο αναστοχαστικός μονόλογος του Αντρέα Φραγκιά

2007-06-09T06:14:00.000-07:00

Ο αναστοχαστικός μονόλογος του Ανδρέα Φραγκιά

Ένα βιβλίο είναι ένα απλωμένο χέρι προς χαιρετισμό. Μονόλογος του Αντρέα Φραγκιά (πρόλογος Βαγγέλης Χατζηβασιλείου, επιμέλεια Μισέλ Φάις), Πόλις, Αθήνα, 2001, σ. 54.

"Η γέννηση του αναγνώστη πρέπει να εξαγορασθεί με τον θάνατο του Συγγραφέα". Η νεκρομαντεία του Ρολάν Μπαρτ στο περίφημο δοκίμιό του "Ο θάνατος του Συγγραφέα" (1968) φαίνεται πως ήταν ένα από τα μεγάλα στοιχήματα που έχασε ο γαλλικός δομισμός και ο συναφής θεωρητικός λόγος. Ο συγγραφέας όχι μόνο δεν πέθανε αλλά θα έλεγε κανείς ότι "ζει και βασιλεύει" στην εκδοτική παραγωγή των τελευταίων χρόνων. Βιογραφίες, αυτοβιογραφίες, επιστολογραφίες, ημερολόγια, μαρτυρίες, συνεντεύξεις, αφιερώματα, ένα ποικίλο ειδολογικά ρεπερτόριο κειμένων και εκδηλώσεων που διεκδικούν την αναγνωστική ανταπόκριση επιβεβαιώνει πως ο συγγραφέας (με μικρό ή κεφαλαίο σίγμα) παραμένει τελικά στο επίκεντρο του κοινωνικού και πολιτιστικού ενδιαφέροντος. Το γεγονός είναι κατανοητό~ δεν είναι μόνο ο "μύθος" της καλλιτεχνικής δημιουργίας που το επιτρέπει αλλά είναι κυρίως η ίδια η πολύπλοκη λειτουργία του λογοτεχνικού έργου που το επιβάλλει. Προϊόν αυτών των αναζητήσεων είναι και η καλαίσθητη έκδοση των εκδόσεων Πόλις Ένα βιβλίο είναι ένα απλωμένο χέρι προς χαιρετισμό. Μονόλογος του Αντρέα Φραγκιά, με πρόλογο του Βαγγέλη Χατζηβασιλείου και επιμέλεια του Μισέλ Φάις. Η συνομιλία του Φάις με τον Φραγκιά χρονολογείται από το 1992 και αποτελεί μέρος μιας ευρύτερης προσπάθειας που κυκλοφόρησε σε δίσκους ακτίνας και στεγάστηκε κάτω από τον τίτλο Φωνές της Γραφής. 32 συγγραφείς αυτοβιογραφούνται. Αποσπάσματα από ανέκδοτες ηχογραφημένες συνεντεύξεις, Υπουργείο Πολιτισμού και Στέγη Καλών Τεχνών και Γραμμάτων, 1998. Ωστόσο, η εκδοτική αυτονόμηση της συνομιλίας του Φάις με τον Φραγκιά, καθώς και η ενίσχυση του βιβλίου με τον χρηστικό αλλά ουσιώδη πρόλογο του Βαγγέλη Χατζηβασιλείου για το πεζογραφικό έργο του Φραγκιά, δίνει στο όλο εγχείρημα μια νέα διάσταση: το καθιστά πολύτιμη μαρτυρία για το συγγραφικό ήθος του πρόσφατα θανόντος λογοτέχνη. Η απώλεια του Φραγκιά δίνει την αφορμή για να ξανασκεφτούμε το σημαντικό του έργο (Άνθρωποι και σπίτια 1955, Η Καγκελόπορτα 1962, Λοιμός 1972, Το πλήθος 1985) έχοντας πλέον αποκτήσει ένα σημαντικό εργαλείο για την αφηγηματική του τέχνη και την πολιτική του ηθική. Η σκηνοθεσία της αφήγησης μετατρέπει το διάλογο σε μονόλογο~ ο Φάις αποσύρεται διακριτικά για να ακουστεί αποκλειστικά η φωνή του συγγραφέα, αλλά και για να δώσει στον προφορικό λόγο την εγκυρότητα ενός γραπτού τεκμηρίου. Σε μια εποχή που καλλιεργεί φετιχιστικά τον "αυθόρμητο διάλογο", ο χαμηλόφωνος αυτός μονόλογος κρατάει την απόσταση που χρειάζεται τόσο από τις ναρκισσιστικές "συνεντεύξεις" με τους συγγραφείς όσο και από τα λόγια τεχνάσματα της (αυτο)βιογραφίας τους. Με αυτές τις προϋποθέσεις ξεκινά ο Φραγκιάς το μονόλογό του και το αποτέλεσμα, στην τελική του κειμενική μορφή, είναι ένα σπάνιο δείγμα στοχαστικής πεζογραφίας, με πλήρη επίγνωση των ορίων της αυτο-αναφοράς. "Στη δυσκολία να μιλήσει κανείς για τα προσωπικά του, γι' αυτά που έχει γράψει, ενυπάρχει ένας ουσιαστικός φραγμός. Νομίζω ότι η ουσιαστικότερη βιογραφία απαρτίζεται από όσα δεν μπόρεσε να γράψει, να φτιάξει ή να βιώσει. Έτσι το αρνητικό, ας πούμε, είδωλο μιας βιογραφίας θα έδειχνε περισσότερο ουσιαστικά πράγματα" (σ. 32). Μονόλογος όμως σημαίνει και κάτι άλλο: μια πράξη αναστοχασμού πάνω στον εαυτό και στο έργο, στην τέχνη και στην τεχνική, στο παρόν και στο παρελθόν, στο άτομο και στην κοινωνία. "Κάθε γράψιμο εμπεριέχει μια συνομιλία" λέει ο Φραγκιάς, διευκρινίζοντας αμέσως πως πρόκειται για συνομιλία διπλή, με τον εαυτό και με τον αναγνώστη. Τοποθετώντας τη γραφή σε αυτή τη διαλογική προοπτική, ο συγγραφέας επιστρέφει στην εργο-βιογραφία του για να εξετάσει κρίσιμα ζητήματα, όπως η σχέση "του βιωμένου με το επινοημένο" και το πρόβλημα της ρεαλιστικής αναπαράστασης (ας θυμηθούμε εδώ την οριακότητα του "Λοιμού" και τη σχέση του με τον εφιάλτη της Μακρονήσου), η διαδικασία της γραφής, η μυθοπλασία ως τρόπος θέασης της συνολικής πραγματικότητας μιας κοινωνίας, τα χρόνια της Αντίστασης, της κατοχής και του εμφυλίου, οι διασταυρώσεις με πρόσωπα όπως ο Αρης Αλεξάνδρου, ο Ευάγγελος Πανέτσος, ο Γιάννης Ρίτσος, και ο Τάσος Χαΐνογλου, η θητεία στην Ελεύθερη Ελλάδα, η πολιτική και ο σοσιαλισμός, η σχέση δημοσιογραφίας και λογοτεχνίας, η παραγωγή και η κατανάλωση των λογοτεχνικών προϊόντων μέσα στη σύγχρονη μαζική κουλτούρα, ο ρόλος του κριτικού και ο ρόλος του αναγνώστη. Ο λόγος του Φραγκιά είναι ένας λόγος λιτός, που συνδυάζει τη βιωμένη εμπειρία με τον θεωρητικό στοχασμό. Εξομολογητική στην αφετηρία της και δοκιμιακή στην αποκρυστάλλωσή της, η φωνή του καταφέρνει να μετατρέψει το αυτο-σχόλιο σε μια γνωστική μέθοδο, η οποία μας εισάγει στο χώρο που επωάζονται οι ιδέες, οι λέξεις, οι στάσεις και οι συμπεριφορές, που διαμορφώνουν την υποκειμενικότητα του συγγραφέα. Ένα βιβλίο χρήσιμο για τον εξειδικευμένο ερευνητή αλλά και για τον απλό αναγνώστη που επιθυμεί να συνεχίσει το διάλογο με έναν κορυφαίο συγγραφέα της μεταπολεμικής πεζογραφίας. Θα ήταν ευχής έργο οι εκδόσεις Πόλις να εγκαινίαζαν μια χρηστική εκδοτική σειρά με ανάλογη θεματική, μακριά από τους επικήδειους της θεωρίας και τους πανηγυρικούς της αγοράς.

Αυγή 27/9/2002

Λένα Δουκίδου Οι ωραίες μέρες του Αντρέα

2007-06-09T06:11:00.000-07:00

Οι ωραίες μέρες του Αντρέα

"Απώλεια"... Δεν μ' αρέσει η λέξη. Θέλω να θυμάμαι την προσφορά. Αυτό που μας χάρισε αφειδώλευτα ο Αντρέας Φραγκιάς όσο ήταν ανάμεσά μας και που, αν θέλουμε, μπορούμε να το δεχτούμε. Τι χάρισε; Τον ίδιο τον εαυτό του. Αφέθηκε ακάλυπτος στις καταιγίδες του καιρού του, με μόνη προστασία την εσωτερική του αντίσταση. Οι δύο αντίρροπες δυνάμεις σμίλεψαν τον άνθρωπο και βγήκε στην επιφάνεια το λαμπερό διαμάντι. Αγωνίστηκε, αντιστάθηκε στην εκμετάλλευση και στην απαξίωση του ανθρώπου. Και στις φυλακές της εξορίας όπου οδηγήθηκε κάθε φορά συνέχιζε ν' αντιστέκεται. Έπειτα το κατόρθωμα: δημοσιογράφος σ' εφημερίδες και συγχρόνως συγγραφέας. "Η δουλειά του δημοσιογράφου δεν τελειώνει, δεν έχει προσδιορισμό χρόνου" είχε πει ο ίδιος. "...Κι απ' αυτήν όλη τη διαδρομή, τη ροή των πραγμάτων, καταστάσεων, ιδεών, γεγονότων, συντίθεται μια πραγματικότητα πρισματική και ατελείωτη, που άλλοτε μετέχει στην ιστορία ως πρώτη ύλη, άλλοτε είναι η ίδια η ιστορία, άλλοτε είναι η ίδια η ουσία των πραγμάτων. Στο σημείο αυτό συναντιέται με τη λογοτεχνία...". Η δημοσιογραφία, επάγγελμα απόλυτο, όπως το εννοούσε ο ίδιος και όπως το βίωσε: "Απαιτητικό μέχρις ανθρωποφαγίας". Στο κέντρο της επικαιρότητας, των πολύ μεγάλων όσο και των ελάχιστων καθημερινών γεγονότων, ως δημοσιογράφος, είχε όλες τις προσβάσεις στον άνθρωπο που μπορεί να επιθυμήσει ένας συγγραφέας. Και ο Φραγκιάς άντεξε να λειτουργήσει την ίδια ώρα και στα δύο. Ίσως, η αγαπημένη συντρόφισσα της ζωής του, η Κούλα Φραγκιά, να μας πει κάποτε περισσότερα από την κοινή πορεία, τους αγώνες, τις χαρές, τις δύσκολες ώρες. Είναι άδικο και σκληρό, στην πιο μεστή και ώριμη στιγμή της δημιουργίας του, όταν η σοφία και η τέχνη του περισσεύουν κι ο χρόνος τού διατίθεται πια ελεύθερα, να χρειάζεται ένας δημιουργός να παλέψει με τον θάνατο για να προλάβει ν' αποδώσει το τελευταίο έργο του. Ο Αντρέας Φραγκιάς πάλεψε μα δεν πρόλαβε να το ολοκληρώσει. Ωστόσο, άφησε ένα ακόμα αδιάβαστο -σχεδόν- αν και δημοσιευμένο έργο του: Το δίτομο "Πλήθος" από τις εκδόσεις "Κέδρος", που είναι κρίμα ότι ελάχιστα ακόμα κυκλοφόρησε. Έργο προφητικό, εποποιία του ανθρώπου του χαμένου στον λαβύρινθο της σύγχρονης επικοινωνίας που υποκατέστησε τη ζωή του. Στο "Αντί" της 26 Μαϊου 2000, ο Χρήστος Παπουτσάκης πήρε την πρωτοβουλία, προτού ακόμα το κράτος απονείμει στον Αντρέα Φραγκιά το Μεγάλο Βραβείο της Λογοτεχνίας, να αφιερώσει το τεύχος στον συγγραφέα και το έργο του. Εκεί είχαμε την τύχη να διαβάσουμε δύο αποσπάσματα από αδημοσίευτα ακόμα κείμενά του. "Ωραίες μέρες"... Λιτό, γυμνό ώς το κόκαλο, μικρό απόσπασμα από το έργο ενός φτασμένου, μεγάλου συγγραφέα. Ποιος πεζογράφος -ζωγράφος- δεν θα το ζήλευε. Σε τόσες λίγες λέξεις μια ιστορία προσωπική, μια ζωή και μια εποχή. "Η δημοσιογραφία και η λογοτεχνία συγκλίνουν στο ότι προσπαθούν να λιγοστέψουν τη μοναξιά του ανθρώπου~ και οι δύο τείνουν να λιγοστέψουν το 'μόνος'"... ήταν η μεγαλύτερη φιλοδοξία του.

Αυγή 11/1/2002